Sława i fortuna. Listy Stanisława Lema do Michaela Kandla 1972-1987

„Sława i fortuna” gromadzi listy Stanisława Lema do Michaela Kandla, amerykańskiego tłumacza i pisarza, z lat 1972–1987. Korespondencja zaczyna się 13 stycznia 1972 roku, a kończy listem z 15 stycznia 1987 roku. To zapis wieloletniej współpracy autora z człowiekiem, który przekładał jego utwory na angielski i pomagał im docierać do czytelników w Stanach Zjednoczonych. Książka ukazała się po raz pierwszy w 2013 roku; niniejsze wydanie przywraca ten obszerny zbiór do obiegu.

W listach Lem omawia przekłady, znaczenia poszczególnych sformułowań i możliwe interpretacje swoich tekstów. Nie traktuje Kandla jedynie jako pośrednika między językami. Dzieli się z nim pomysłami literackimi, objaśnia zamysły pisarskie i odpowiada na pytania wynikające z pracy nad angielskimi wersjami książek. Dzięki temu czytelnik może zobaczyć, jak autor myślał o własnej twórczości oraz jak wiele decyzji wymagało przedstawienie jej w innym języku i innym kontekście kulturowym. Wymiana dotyczy także konkretnych utworów Lema, wśród nich „Golema XIV”, „Maski”, „Fiaska” i „Pokoju na Ziemi”.

Kolejnym ważnym tematem jest miejsce Lema na amerykańskim rynku wydawniczym. Pisarz komentuje reakcje wydawców, krytyków i odbiorców oraz zastanawia się, jak prezentować swoje książki publiczności przyzwyczajonej do innej odmiany fantastyki naukowej. W korespondencji powracają pytania o gatunek, oczekiwania wobec science fiction i o to, co dzieje się z wieloznacznym tekstem podczas przekładu. Obok spraw zawodowych pojawiają się uwagi o polityce, cenzurze i bieżących wydarzeniach. Listy są więc świadectwem zarówno pracy literackiej, jak i czasów, w których powstawały.

Najintensywniejsza część wymiany przypada na lata siedemdziesiąte: Lem pisał do Kandla regularnie, niekiedy co kilka lub kilkanaście dni. Relacja dwóch twórców zmieniła się około 1980 roku. Kandel, sam piszący fantastykę, przesłał Lemowi fragmenty powieści „The Sleeping Beauty”. Szczegółowa, surowa ocena rękopisu wystawiona przez Lema wpłynęła na ich kontakty; w kolejnych latach listów było znacznie mniej. Ten wątek nadaje zbiorowi wymiar osobisty i pokazuje napięcia, jakie mogły towarzyszyć współpracy opartej na wzajemnym uznaniu oraz wymagającej rozmowie o pisaniu.

„Sława i fortuna” pozwala śledzić proces powstawania i odbioru literatury od strony zwykle niewidocznej dla czytelnika: od pytań tłumacza i autorskich wyjaśnień po negocjowanie miejsca książki w obcym obiegu wydawniczym. Jest także portretem Lema jako korespondenta, rozmówcy i krytyka, który potrafił z wielką dokładnością formułować swoje sądy. Dla czytelników jego prozy listy stanowią kontekst do ponownej lektury dzieł, a dla zainteresowanych przekładem i historią fantastyki są źródłem wiedzy o spotkaniu polskiego pisarza z anglojęzyczną kulturą literacką.