Sojusznicy z rozsądku. Polska i Czechosłowacja w projekcie socjalistycznego internacjonalizmu filmowego w okresie 1945–1970

Monografia Ewy Ciszewskiej „Sojusznicy z rozsądku” jest naukowym studium powojennej współpracy filmowej między Polską a Czechosłowacją w latach 1945–1970. Autorka przedstawia dzieje tego przedsięwzięcia jako historię zarówno sukcesów, jak i porażek, pokazując, w jaki sposób polityczne deklaracje o przyjaźni dwóch socjalistycznych państw przekładały się na codzienną praktykę kinematografii.

Książka opisuje proces realizacji projektu współpracy od jego początków po schyłek lat sześćdziesiątych. Autorka wskazuje kluczowe momenty, które w decydujący sposób wpłynęły na jego przebieg, i analizuje przyczyny, dla których niektóre obszary współdziałania rozwijano z nadmiarem, podczas gdy inne kończyły się niepowodzeniem. Zastanawia się również nad tym, jakie konsekwencje przyniosła ta współpraca każdemu z obu krajów.

Głównym tematem rozprawy jest transfer kulturowy między dwoma państwami bloku socjalistycznego w okresie zimnej wojny. Współpraca filmowa obejmowała wówczas wiele form: wspólne produkcje, udział w wydarzeniach branżowych i działalność w stowarzyszeniach, wymiany edukacyjne, a także wspólne uczestnictwo w festiwalach filmowych. Każdy z tych obszarów zostaje w książce omówiony jako element szerszej sieci kontaktów między środowiskami filmowymi obu krajów.

Wszystkie te działania autorka ujmuje – w perspektywie retrospektywnej – za pomocą pojęcia socjalistycznego internacjonalizmu filmowego. Termin ten oznacza zespół praktyk i postaw odzwierciedlających uczestnictwo w socjalistycznej kulturze filmowej, typowej dla państw pozostających w zasięgu radzieckiej soft power. Taka rama pojęciowa pozwala spojrzeć na relacje polsko-czechosłowackie nie tylko przez pryzmat polityki kulturalnej, lecz także konkretnych doświadczeń ludzi kina.

Według tezy przedstawionej w pracy socjalistyczny internacjonalizm filmowy nie zrealizował założonych celów politycznych, ale znalazł wyraz w działaniach praktycznych. Przejawiał się w kontaktach zawodowych, w zrealizowanych oraz niezrealizowanych projektach filmowych, a także we współtworzeniu wydarzeń, które kształtowały socjalistyczną kulturę filmową. Autorka zwraca uwagę, że również projekty, które nie doczekały się realizacji, mówią wiele o mechanizmach i ograniczeniach tej współpracy.

W ocenie autorki projekt przyniósł wymierne korzyści. Wspierał modernizację polskiej kinematografii i wzmacniał symboliczny prestiż filmów. Umożliwiał studentom, twórcom i pracownikom branży filmowej zdobywanie wiedzy oraz nawiązywanie kontaktów zawodowych za granicą. Przyczyniał się też do budowania wizerunku aktorów i aktorek, których popularność wykraczała poza granice jednego kraju.

Publikacja wpisuje się w badania nad historią kina Europy Środkowo-Wschodniej, transnarodowymi relacjami kulturalnymi oraz polityką kulturalną państw socjalistycznych. Będzie przydatna dla filmoznawców, historyków, kulturoznawców i studentów kierunków humanistycznych, a także dla czytelników zainteresowanych kulisami powstawania kina w Polsce i Czechosłowacji w pierwszych dekadach po drugiej wojnie światowej.

Książkę opublikowało Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. Opis wydawcy dołączony jest również w wersji anglojęzycznej, co podkreśla międzynarodowy charakter podjętej problematyki i ułatwia dotarcie do niej badaczom spoza Polski.