Oświecenie, czyli tu i teraz

Zbiór esejów pod redakcją Tomasza Szerszenia i Łukasza Rondudy, poświęcony aktualności tradycji oświeceniowej. Punktem wyjścia jest pytanie postawione przez Immanuela Kanta w tekście z 1784 roku: czym jest Oświecenie? Autorki i autorzy wracają do niego po ponad dwustu latach, ale formułują je inaczej, jako konkretną kwestię polityczną dotyczącą kształtu i przyszłości współczesnego świata.

Książka powstała w odpowiedzi na coraz częściej słyszaną diagnozę o końcu oświeceniowego projektu, stawianą przez myślicieli z różnych tradycji intelektualnych i o różnych sympatiach politycznych. W tle tej dyskusji redaktorzy wskazują powrót religijnych fundamentalizmów oraz rosnącą nieufność wobec nauki. Tom polemizuje z takim rozpoznaniem: Oświecenie zostało w nim ujęte jako epoka, która wciąż trwa i wyznacza ramy teraźniejszości, a jej dziedzictwo jako polityka krytycznego myślenia i projekt nadal niedokończony. Jest to wyraźne stanowisko redaktorów i autorów, a nie neutralny przegląd opinii.

Poszczególne teksty podejmują różne wątki. Edwin Bendyk pisze o związkach postoświeceniowego paradygmatu z techniką i futurologią. Rafał Matyja zastanawia się, czy mamy do czynienia z kresem oświeceniowej wyobraźni i co z niej pozostało. Iwona Kurz zajmuje się niedokończoną emancypacją i powinnościami uniwersytetu, a Agata Sikora analizuje panoptyczne i dystopijne dyskursy wpisane w nowoczesność.

Olga Stanisławska wychodzi od paradoksów związanych z oświeceniowym pojęciem rasy i omawia splot problematyki rasizmu oraz płci we współczesnej refleksji postkolonialnej. Adam Lipszyc szuka „aktów oświecenia” w literaturze, Paweł Mościcki przygląda się figurom współczesnego libertynizmu w literaturze francuskiej, a Łukasz Ronduda i Tomasz Szerszeń wskazują, gdzie ich zdaniem należy szukać źródeł polskiej nowoczesności i do jakich obrazów warto się w tym poszukiwaniu odwołać.

Integralną częścią publikacji jest esej wizualny. Składają się na niego prace z kolekcji Gabinetu Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, pierwszej kolekcji grafiki w Polsce, założonej przez króla Stanisława Augusta. Historycznym rycinom i rysunkom towarzyszą komentarze współczesnych artystów, przygotowane specjalnie na wystawę w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie w 2018 roku oraz na potrzeby książki.

Wśród twórców dawnych znaleźli się między innymi Jacques Callot, William Hogarth, Giovanni Battista Piranesi, Jan Piotr Norblin, Franciszek Smuglewicz, Dominik Merlini, Jan Chrystian Kamsetzer, Vincenzo Brenna, Jakub Kubicki, Szymon Bogumił Zug, Stanisław Zawadzki, Efraim Schroeger i Tadeusz Kościuszko. Sztukę współczesną reprezentują między innymi Anna Boghiguian, Andrea Bowers, Pablo Bronstein, Olga Czernyszewa, Camille Henrot, Ewa Juszkiewicz, Nikita Kadan, Zbigniew Libera, Goshka Macuga, Anna Niesterowicz, Joanna Rajkowska, Roee Rosen, Mikołaj Sobczak oraz duet Nomadic State.

Zestawienie tekstów z materiałem ikonograficznym sprawia, że książka funkcjonuje zarówno jako tom eseistyczny, jak i publikacja towarzysząca wystawie. Łączy perspektywę historii idei, kulturoznawstwa, literaturoznawstwa, publicystyki politycznej i historii sztuki, a obrazy nie pełnią w niej roli ilustracji, lecz równorzędnego głosu w dyskusji.

Publikacja jest przeznaczona dla czytelników zainteresowanych humanistyką, filozofią polityczną, historią nowoczesności i sztuką współczesną, a także dla studentów i wykładowców kierunków humanistycznych i artystycznych. Może służyć jako materiał do dyskusji o tym, jak dziś rozumieć pojęcia rozumu, postępu, emancypacji i krytyki.