Opos Schrödingera. Jak zwierzęta przeżywają i rozumieją śmierć

Czy zwierzęta rozumieją śmierć? Hiszpańska filozofka Susana Monsó, zajmująca się umysłami zwierząt, przekonuje, że trudno wyobrazić sobie, by było inaczej: gatunek zupełnie pozbawiony takiej wiedzy miałby niewielkie szanse w walce o przetrwanie. Nie oznacza to jednak, że zwierzęta pojmują ją tak jak ludzie, z całym bagażem wyobrażeń o wieczności i przemijaniu. Autorka pyta więc, na czym może polegać ich rozumienie i co mówi ono o nas samych.

Punktem wyjścia jest słynna fotografia opublikowana w 2009 roku w magazynie „National Geographic”. Przedstawia zmarłą szympansicę Dorothy z ośrodka ratowania szympansów w Kamerunie i szesnaścioro jej towarzyszy wpatrzonych w ciało zza ogrodzenia. Zdjęcie wywołało dyskusję wśród naukowców i publiczności: czy małpy przeżywały coś na kształt żałoby, czy wiedziały, co się stało, i czy zdawały sobie sprawę, że czeka je to samo.

Tytułowy opos posłużył autorce za drugi przykład. Zagrożone zwierzę, które nie może uciec, nieruchomieje i udaje martwe. Obniża się temperatura jego ciała, zwalniają tętno i oddech, język sinieje, a ciało wydziela woń rozkładu. W tym stanie opos nie reaguje nawet na ból, choć przez cały czas obserwuje otoczenie. Monsó zwraca uwagę, że tak dopracowany podstęp ma sens tylko wtedy, gdy drapieżnik potrafi odróżnić zdobycz żywą od martwej, a więc dysponuje jakimś pojęciem śmierci.

Na podstawie badań etologicznych i obserwacji terenowych autorka omawia zachowania wielu gatunków wobec martwych osobników, od owadów społecznych po słonie, walenie i naczelne. Rozróżnia reakcje instynktowne od takich, które wymagają zrozumienia, i proponuje minimalne kryteria tego, co można nazwać pojęciem śmierci.

Książka polemizuje z dwiema skrajnościami: z przypisywaniem zwierzętom ludzkich emocji oraz z przekonaniem, że świadomość umierania jest wyłącznie naszą cechą. Monsó pokazuje, jak antropocentryzm wpływa na sposób zadawania pytań badawczych i interpretowania wyników.

Tekst łączy filozofię umysłu z biologią i psychologią porównawczą, a napisany jest przystępnie, z licznymi przykładami. Zawiera opisy śmierci i zachowań drapieżników, które wrażliwszym czytelnikom mogą wydać się drastyczne.

To propozycja dla osób zainteresowanych zachowaniem zwierząt, ewolucją i pytaniami o granicę między człowiekiem a innymi gatunkami.