Farby wodne

Reportaż Lidii Ostałowskiej, po raz pierwszy wydany w 2011 roku, którego osią są losy kilku akwareli namalowanych w obozie Auschwitz-Birkenau. W 1943 roku trafia tam Dina Gottliebova, Żydówka z Brna, studentka akademii sztuk pięknych. Ma malować numery na blokach, lecz okazuje się, że bardziej potrzebna jest portrecistka. Doktor Josef Mengele prowadzi pseudonaukowe badania na więzionych Romach i chce udokumentować odcienie ich oczu i skóry, a te najwierniej oddaje akwarela. Malowanie portretów staje się dla młodej kobiety szansą na przeżycie.

Druga nić opowieści zaczyna się w 1942 roku, gdy w rodzinie oświęcimskiego kolejarza umiera najmłodsze dziecko. Trzy dni po wyzwoleniu obozu jego syn idzie tam po sierotę, która mogłaby zastąpić zrozpaczonej matce utraconą córkę. Wybiera małą dziewczynkę, węgierską Żydówkę o imieniu Ewa. Jeden z więźniów daje mu w prezencie akwarele poniewierające się po baraku. W 1963 roku Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau odkupuje je od Ewy.

Kilka lat później udaje się odnaleźć autorkę. Dina Gottliebova mieszka w Stanach Zjednoczonych i jest żoną Arta Babbitta, znanego animatora wytwórni Disneya. Przyjeżdża do Polski, ogląda obrazy, prosi o ich fotografie, po czym milknie, aby w połowie lat dziewięćdziesiątych zażądać zwrotu oryginałów. Rozpoczyna się wieloletni spór, w który angażują się prawnicy, politycy, organizacje i opinia publiczna.

Ostałowska pyta, do kogo należą te portrety. Do kobiety, która je namalowała pod przymusem, ratując własne życie? Do portretowanych Romów, potraktowanych przez oprawców jak okazy „podrasy” i w większości zamordowanych? Czy może do muzeum, które dokumentuje zbrodnie przeciwko ludzkości i przechowuje nieliczne materialne ślady zagłady Romów? Autorka nie daje łatwej odpowiedzi; oddaje głos stronom i pokazuje racje każdej z nich. Zestawia przy tym perspektywę prawną z moralną i pokazuje, że w tej sprawie nie pokrywają się one ze sobą.

Książka jest zarazem opowieścią o zagładzie Romów i Sinti, przez dziesięciolecia pozostającej na marginesie pamięci o II wojnie światowej, oraz o powojennych staraniach tej społeczności o uznanie jej cierpienia. Reporterka, która przez wiele lat zajmowała się tematyką romską, sięga do archiwów, relacji ocalałych i rozmów z uczestnikami sporu. Próbuje uchwycić, czym jest romska tożsamość i w którym miejscu los jednostki przechodzi w los całego narodu.

„Farby wodne” to studium dziedzictwa powstałego w nieludzkich warunkach i pytań, jakie stawia ono potomnym: o własność, pamięć, prawo ofiar do własnej historii i o granice instytucjonalnej opieki nad świadectwami zbrodni. Książka, ceniona za rzetelność i powściągliwy ton, należy do ważnych pozycji polskiego reportażu historycznego. Niniejsza edycja jest drugim wydaniem w serii „Reportaż”.