Cygan to Cygan

„Cygan to Cygan” to zbiór reportaży Lidii Ostałowskiej poświęconych Romom z Europy Środkowej i Wschodniej. Książka, wydana po raz pierwszy w 2000 roku, ukazuje się tu w kolejnej edycji w serii „Reportaż” wydawnictwa Czarne i należy do najważniejszych polskich tekstów reporterskich o tej mniejszości.

Autorka przez lata jeździła do romskich osiedli i rodzin w Polsce, na Słowacji, Węgrzech, w Bułgarii, Rumunii i krajach byłej Jugosławii. Z tych podróży powstały portrety konkretnych ludzi – Limala, Mariki, Ziutka, Badzia, Romka i wielu innych – którzy mają różne paszporty, mówią różnymi językami i żyją w odmiennych warunkach, a mimo to przez większość otoczenia są postrzegani według jednego schematu, do którego odsyła ironiczny tytuł.

Reportaże pokazują złożoność środowiska romskiego: wewnętrzne podziały, znaczenie rodziny i tradycji, różne strategie radzenia sobie z biedą i wykluczeniem. Równie ważnym tematem jest stosunek większości – „gadziów”, jak Romowie nazywają nie-Romów – oraz polityka państw, w których bohaterowie mieszkają. Ostałowska opisuje uprzedzenia, akty przemocy, segregację i nieudane programy pomocowe, ale także przypadki dobrego sąsiedztwa.

Tłem są lata transformacji po upadku komunizmu, które dla wielu Romów oznaczały utratę pracy i pogorszenie położenia. Autorka zauważa, że mimo upływu czasu i zaangażowania organizacji pozarządowych oraz instytucji międzynarodowych sytuacja tej społeczności w wielu miejscach się nie poprawiła, a mniejszość, na co dzień niewidoczna, trafia do mediów głównie przy okazji deportacji, budowy murów czy zakazów.

Pisarstwo Ostałowskiej cechują uważność i powściągliwość. Reporterka oddaje głos swoim rozmówcom, unika zarówno egzotyzacji, jak i moralizowania, a z pojedynczych losów buduje szerszy obraz relacji między większością a mniejszością. W nowszym komentarzu podkreśla, że o przyszłości Romów – o tym, jak łączyć tradycję z nowoczesnością – powinni decydować oni sami.

Książka spotkała się z uznaniem czytelników i krytyki. Jest lekturą dla osób zainteresowanych reportażem literackim, problematyką mniejszości etnicznych, prawami człowieka i przemianami społecznymi w Europie Środkowo-Wschodniej po 1989 roku.

Zbiór może również służyć jako materiał do dyskusji o stereotypach i mechanizmach wykluczenia, ponieważ zestawia potoczne wyobrażenia z konkretnymi biografiami i codziennością opisywanych rodzin.