Dziesięć dni Europy. Archeologia pamięci

Nowe, poszerzone wydanie książki Konstantego Geberta, dziennikarza i publicysty, który próbuje opowiedzieć historię Europy XX wieku poprzez wybrane dni i miejsca. Autor zadaje pytanie, czy można opisać kontynent, wybierając jedno miasto i jedno wydarzenie na każdą dekadę, i sprawdza ten pomysł w praktyce, łącząc reportaż z esejem historycznym.

Każdy z opisanych epizodów ilustruje szersze procesy polityczne, kulturalne i społeczne. Opowieść zaczyna się od cesarskiej parady w Wiedniu w 1908 roku, prowadzi między innymi przez artystyczne spory w Warszawie lat osiemdziesiątych i kończy się, w części dotyczącej minionego stulecia, spaleniem Biblioteki Narodowej w Sarajewie w 1992 roku. Tak dobrane sceny pokazują epokę wielkich wojen, narodzin i upadku systemów totalitarnych oraz prób jednoczenia kontynentu.

W poszerzonej edycji autor dopisał rozdziały o początku XXI wieku, oglądanym przez pryzmat wydarzeń w Kijowie, Mediolanie i holenderskim Urk. Pozwala to zestawić doświadczenia poprzedniego stulecia z wyzwaniami współczesności, takimi jak wojna w Ukrainie czy spór o przyjmowanie uchodźców.

Gebert przyznaje, że jego obraz XX wieku jest subiektywny: jak sam mówi, więcej w nim lewicy niż prawicy, feministek niż Kościoła, artystów niż polityków i paradoksów niż rzeczy pewnych. Interesują go nie tyle wielkie daty z podręczników, ile chwile, w których widać zmianę obyczajów, idei i sposobu myślenia.

Ważnym zabiegiem jest śledzenie tego, jak wątki poszczególnych opowieści splatają się ze sobą. Przykładem jest postać bezrobotnego malarza z Wiednia, który później walczył pod Ypres, a jeszcze później doprowadził do zagłodzenia Leningradu. Takie powracające motywy nadają książce ciągłość i pokazują, jak wydarzenia odległe w czasie i przestrzeni wynikają jedne z drugich.

Podtytuł „Archeologia pamięci” wskazuje na drugi temat książki: to, co Europejczycy pamiętają ze swojej przeszłości, a co wypierają, oraz jaką rolę wspólna pamięć odgrywa w budowaniu jedności kontynentu. Autor zastanawia się, dokąd doprowadził nas wiek XX i czy mimo wszystko można patrzeć w przyszłość z umiarkowanym optymizmem.

Publikacja łączy barwność reporterskiego opisu z dociekliwością historyka i publicysty. Każdy rozdział stanowi zamkniętą całość, można je więc czytać osobno, choć dopiero razem składają się na panoramę stulecia. Pierwsze wydanie ukazało się w 2004 roku, a obecne uwzględnia perspektywę dwóch kolejnych dekad.

Książka jest adresowana do czytelników zainteresowanych historią najnowszą, polityką europejską i kulturą, a także do tych, którzy szukają kontekstu dla bieżących wydarzeń. Nie jest systematycznym wykładem dziejów, lecz autorskim wyborem i interpretacją, co warto mieć na uwadze przy lekturze. Wydanie w twardej oprawie liczy 320 stron.