Klara i Słońce

„Klara i Słońce” to powieść Kazuo Ishigury, brytyjskiego pisarza japońskiego pochodzenia, laureata Literackiej Nagrody Nobla z 2017 roku, w przekładzie Andrzeja Szulca. Książka ukazała się w oryginale w 2021 roku, jako pierwsza powieść autora wydana po otrzymaniu Nobla, i szybko trafiła na listy najważniejszych tytułów roku. Niniejsze wydanie ma okładkę nawiązującą do filmowej adaptacji powieści.

Narratorką jest Klara – Sztuczna Przyjaciółka, czyli humanoidalny robot zaprojektowany jako towarzysz dla dzieci i nastolatków. Na początku historii Klara stoi w witrynie sklepu i z uwagą obserwuje ulicę: przechodniów, ich gesty, emocje i relacje. Wyróżnia się niezwykłą spostrzegawczością i wrażliwością, a jej sposób postrzegania świata – dokładny, a zarazem naiwny – nadaje opowieści wyjątkowy ton. Klara czerpie energię ze Słońca i z czasem zaczyna przypisywać mu niemal boską moc.

Pewnego dnia Klarę wybiera Josie, czternastoletnia dziewczyna, która mieszka z matką w odosobnionym domu. Josie jest poważnie chora, a jej stan zdrowia budzi niepokój bliskich. Klara całkowicie poświęca się swojej nowej roli: towarzyszy dziewczynie w codzienności, uczy się rozumieć jej nastroje i obserwuje relacje w rodzinie, a także przyjaźń Josie z sąsiadem, Rickiem.

Świat przedstawiony w powieści przypomina naszą niedaleką przyszłość. Społeczeństwo jest podzielone, a o pozycji dziecka w dużej mierze decyduje to, czy zostało poddane kontrowersyjnej modyfikacji, mającej zwiększyć jego zdolności. Ishiguro nie objaśnia wprost wszystkich reguł tej rzeczywistości – czytelnik odkrywa je stopniowo, oczami Klary, która nie zawsze rozumie, co widzi. Ta ograniczona perspektywa narracyjna staje się jednym z głównych źródeł napięcia i emocjonalnej siły książki.

W miarę rozwoju fabuły Klara zaczyna dostrzegać, że dorośli wokół Josie mają wobec niej plany, o których dziewczyna nie wie. Odkrywa też, że oczekuje się od niej czegoś więcej niż towarzystwa. Przekonana o mocy Słońca, Klara podejmuje własne, pełne determinacji działania, by pomóc Josie. Jej wiara, lojalność i gotowość do poświęcenia stawiają pytania o to, czym jest miłość i czy może jej doświadczać istota stworzona przez człowieka. Z czasem musi też zmierzyć się z pytaniem, czy jej lojalność wobec Josie nie wejdzie w konflikt z oczekiwaniami dorosłych, którym zależy na dziewczynie równie mocno, choć na swój sposób.

Powieść porusza tematy, które od lat zajmują Ishigurę: pamięć, samotność, utratę, poczucie obowiązku i granice człowieczeństwa. Autor zastanawia się, co sprawia, że jesteśmy niepowtarzalni, i czy wyjątkowość człowieka da się odtworzyć, analizując jego zachowania. Pyta także o etyczne konsekwencje rozwoju technologii, nierówności społeczne oraz o to, jak rodzice radzą sobie z lękiem przed utratą dziecka.

Ważną rolę odgrywają w książce postacie drugoplanowe. Matka Josie, rozdarta między nadzieją a lękiem, podejmuje decyzje, które Klara z trudem próbuje zrozumieć. Ojciec dziewczyny, żyjący osobno po rozstaniu z żoną, ma własny, sceptyczny pogląd na świat, w którym ludzi zastępują coraz doskonalsze maszyny. Rick, utalentowany chłopiec, który nie przeszedł modyfikacji, uosabia z kolei wykluczenie i ograniczone szanse tych, którzy nie dostosowali się do nowych reguł. Dzięki tym relacjom powieść staje się także portretem rodziny i małej społeczności, w której każdy na swój sposób zmaga się z samotnością.

Szczególną cechą książki jest język narratorki. Klara opisuje otoczenie z niezwykłą precyzją, ale jej percepcja działa inaczej niż ludzka: przestrzeń rozpada się czasem na fragmenty, a emocje innych odczytuje z drobnych zmian w wyrazie twarzy i tonie głosu. Ishiguro wykorzystuje tę perspektywę, by pokazać zwykłe sytuacje – rodzinne spotkania, wizyty, wycieczki – w nowym, często zaskakującym świetle. Czytelnik zaczyna dostrzegać rzeczy, których narratorka nie rozumie, co sprawia, że lektura nabiera wielu warstw znaczeniowych i skłania do uważnego czytania między wierszami.

„Klara i Słońce” bywa porównywana z wcześniejszymi książkami autora, zwłaszcza z powieścią „Nie opuszczaj mnie”, w której również pojawia się motyw istot stworzonych do określonego celu, oraz z „Okruchami dnia”, w których narrator patrzy na świat przez pryzmat służby i lojalności. Podobnie jak tam, Ishiguro posługuje się powściągliwym, spokojnym stylem, w którym najważniejsze emocje kryją się pomiędzy słowami.

To książka dla czytelników literatury pięknej, ceniących powieści skłaniające do refleksji, a także dla osób zainteresowanych opowieściami o sztucznej inteligencji, które nie koncentrują się na technologii, lecz na relacjach i uczuciach. Kameralna, wzruszająca historia Klary i Josie pozostaje w pamięci jako opowieść o nadziei, oddaniu i o tym, jak trudno jest naprawdę poznać drugiego człowieka. Powieść można czytać zarówno jako przypowieść o współczesności, jak i subtelną opowieść o dorastaniu i przemijaniu.