Wielka historia Polski Tom 3 Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370-1506)

Trzeci tom „Wielkiej historii Polski”, autorstwa Krzysztofa Baczkowskiego, obejmuje dzieje Polski późnośredniowiecznej w latach 1370–1505/1506. Okres ten przypada na panowanie Ludwika Węgierskiego, Jadwigi, Władysława Jagiełły, Władysława Warneńczyka, Kazimierza Jagiellończyka, Jana Olbrachta i Aleksandra Jagiellończyka. Autor rozpoczyna od rozważań nad periodyzacją dziejów, która stanowi ważny element poznania historycznego. Podział przeszłości na okresy i podokresy zależy bowiem od przyjętych kryteriów, a na ich wybór wpływa postawa metodologiczna historyka i jego osobista wizja przeszłości. Z tego względu spory o najwłaściwszy podział chronologiczny dziejów Polski nie mają końca, a każdy badacz dłuższego odcinka historii musi zmierzyć się z trudnościami, jakie niesie ze sobą wyznaczanie granic epok.

Szczególnego wyjaśnienia wymaga cezura otwierająca tom. Rok 1370 to data śmierci Kazimierza Wielkiego, ostatniego Piasta na tronie polskim, która w naturalny sposób zamyka okres piastowski – jego schyłek zbiegł się ze zjednoczeniem i konsolidacją państwa. Określenie „Polska Piastów” stało się wręcz hasłem wywoławczym tego wcześniejszego okresu i posłużyło za tytuł wielu syntez historycznych.

Autor przypomina jednak, że dynastia piastowska nie wygasła w 1370 roku. Jej linie mazowiecka i śląskie przetrwały do XVI i XVII wieku, a w XIV wieku władały terytoriami niewiele mniejszymi niż zjednoczone Królestwo Polskie. Śmierć nawet tak wybitnego monarchy nie zatrzymała procesów demograficznych i gospodarczych, przemian społecznych i ustrojowych ani zmian w mentalności i kulturze, które przebiegały powoli przez kolejne dziesięciolecia. W niektórych środowiskach, oddalonych od ośrodków cywilizacyjnych, zmiana dynastii mogła długo pozostawać niezauważona.

Mimo to rok 1370 pozostaje według autora wiążącą i decydującą cezurą, ponieważ zapoczątkował proces wchodzenia Polski w szersze struktury Europy Środkowej i Wschodniej, ze wszystkimi tego społecznymi, gospodarczymi i ideowymi konsekwencjami. Na ten proces złożyły się dwukrotnie zawierane unie polsko-węgierskie, trwała – mimo przejściowych nieporozumień – unia polsko-litewska, odzyskanie ziem nadbałtyckich, kilkakrotne próby objęcia tronu czeskiego, a pod koniec omawianego okresu opanowanie przez dynastię Jagiellonów koron św. Stefana i św. Wacława. Wszystko to współtworzyło przy udziale Polaków Europę słowiańską i jagiellońską – wspólnotę państw o silnym poczuciu wspólnoty celów oraz coraz większym podobieństwie ustrojowym i kulturowym.

W obrębie monarchii jagiellońskiej grupy etniczne dotąd obce przejmowały polskie wzorce prawnoustrojowe i kulturowe. Był to czas zbliżenia w ramach wspólnego państwa społeczności wywodzących się z dwóch kręgów cywilizacyjno-religijnych – łacińskiego i bizantyjskiego – które dotąd odnosiły się do siebie z niechęcią i uprzedzeniami. To zbliżenie stało się punktem wyjścia do trwającej przez dziesięciolecia i stulecia symbiozy, mimo napięć i kryzysów, i utorowało drogę słynnej później tolerancji i wolności Rzeczypospolitej.

Autor podkreśla, że choć proces włączania do Polski i rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturowego ludności niepolskiej – na przykład Rusi Halickiej – rozpoczął się już za Kazimierza Wielkiego, to dopiero wielonarodowa monarchia lat 1370–1505/1506 rozwinęła go na niespotykaną wcześniej skalę. Tym właśnie różniła się zasadniczo od jednorodnego narodowo królestwa Piastów i dlatego zasługuje na wyraźne wyodrębnienie w historiografii jako osobny okres dziejów Polski.