Niedaleko pada granat od jabłoni

„Niedaleko pada granat od jabłoni” Agnieszki Dauksza to książka z pogranicza literatury faktu, eseju i prozy poetyckiej, poświęcona losom Liny Fischman i dziecka, które w czasie wojny musiała porzucić. Według jej relacji, idąc w kolumnie prowadzonej na śmierć, przerzuciła swoją małą córkę Ewę przez płot, między jabłonie, licząc, że ktoś ją uratuje.

Bohaterkę napędzają wola przetrwania i tęsknota za córką. Po wojnie odnajduje w sierocińcu dziewczynkę, która mogła być tamtym dzieckiem, lecz zgadza się, by adoptowało ją małżeństwo Tuwimów – poeta Julian Tuwim i jego żona Stefania przyjęli dziewczynkę do rodziny w 1946 roku, a ona dorastała jako ich córka. Gdy pół wieku później obie kobiety wreszcie się spotykają, wciąż nie ma pewności, kim dla siebie są. Autorka sprawdza, czy opowieść jest w stanie tę niepewność wyjaśnić.

Dauksza z precyzją i literacką wrażliwością pisze o strategiach przetrwania, asymilacji i awansu, w które uwikłane są jej postaci. Dociera do tego, co w ich losach najbardziej prawdopodobne, zestawia sprzeczne racje i nie rozstrzyga cudzych ani własnych wątpliwości. Zadaje pytania o status zagubionych dzieci i matek, o to, jak mówić o ludziach pozbawionych pochodzenia, o rozbitkach historii, oraz o to, które więzi są ważniejsze: krwi czy wyboru, i ile granic trzeba przekroczyć, by miejsce urodzenia poczuć jako własne.

Jednostkowe losy przeradzają się tu w przypowieść o niepewności. Łącząc konwencje reportażu, eseju i prozy poetyckiej, autorka podważa historyczne i biograficzne pewniki i uczula czytelnika na formy opowieści, które potrafią zwodzić, a zarazem pokazuje, jak trudno oddzielić pamięć od wyobrażenia i świadectwo od legendy.