Cztery lata wojny w służbie Komendanta. Przeżycia wojenne 1914–1918

„Cztery lata wojny w służbie Komendanta” to wspomnienia Romana Starzyńskiego, najstarszego z braci Starzyńskich, polonisty z zacięciem dziennikarskim, legionisty, a później majora Wojska Polskiego. Młodszym bratem autora był Stefan Starzyński, ostatni przedwojenny prezydent Warszawy. Relacja obejmuje lata 1914–1918, ale zaczyna się znacznie wcześniej – od dzieciństwa i młodości w zaborze rosyjskim – a kończy zapiskiem z 2 grudnia 1918 roku. Przez całą opowieść przewija się postać Józefa Piłsudskiego i wpływ, jaki Komendant wywarł na autora oraz jego pokolenie.

Dwa rozdziały wstępne autor dopisał po latach. Pokazują one, jak kształtowały się poglądy i działalność młodzieży, która później wstąpiła do Legionów. Starzyński wychowywał się w domu, w którym matka wpajała mu kult polskiej historii i powstańców; imię otrzymał po dziadku, uczestniku powstania listopadowego. Opisuje przymus rosyjskiej szkoły w Królestwie, karę za rozmowę po polsku na korytarzu, kółka samokształceniowe i udział w strajku szkolnym 1905 roku w Łowiczu, gdy uczniowie wyrwali się z budynku i przeszli ulicami miasta. Wspomina wstąpienie do tajnej Organizacji Młodzieży Narodowej, współtworzenie Związku Młodzieży Postępowej, krótką fascynację socjalizmem oraz obserwowaną z dystansu działalność Organizacji Bojowej PPS, a jako przełom w swoich przekonaniach wskazuje zbrojną demonstrację na placu Grzybowskim.

Kolejny etap to wyjazd do Galicji. Od 1909 roku autor studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, należał do stowarzyszenia „Spójnia”, działał w ruchu filareckim, a nocne rozmowy o przygotowaniach do walki zbrojnej doprowadziły go do Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego. W Krakowie po raz pierwszy usłyszał wykład Piłsudskiego, występującego wówczas jako „towarzysz Mieczysław”, co silnie na niego wpłynęło.

Część wojenna zaczyna się w sierpniu 1914 roku na krakowskich Oleandrach, gdzie autor nie dostał się do Pierwszej Kompanii Kadrowej i trafił do innych oddziałów walczących pod rozkazami Piłsudskiego w I Brygadzie Legionów. Starzyński opisuje okresy zastoju, przemarsze, transporty i ćwiczenia, a następnie przeniesienie do pracy wywiadowczej. Ważnym epizodem jest dwudniowa bitwa pod Kostiuchnówką, w której został ranny i trafił do szpitala. Akt 5 listopada 1916 roku ogląda z perspektywy Lubelszczyzny, gdzie władze organizowały msze i wiece, a on sam przyjmował te wydarzenia sceptycznie. Po kryzysie przysięgowym i likwidacji Legionów został internowany w obozie w Beniaminowie, gdzie redagował obozowy biuletyn.

Wspomnienia powstały na podstawie notatek prowadzonych na froncie i dzienników spisywanych kolejno w szpitalu w Rabce, w Kozienicach i w Beniaminowie; pełny tekst autor ukończył w latach 1922–1924, a później poprawiał jedynie jego styl, nie zmieniając treści. Relacja przybliża nie tylko przebieg służby legionowej, lecz także dojrzewanie światopoglądowe typowe dla wielu ochotników tamtego pokolenia, rozczarowanie biernością społeczeństwa i partyjnymi podziałami oraz przekonanie autora, że gotowość żołnierzy do walki była owocem pracy wychowawczej Piłsudskiego. Mimo jednoznacznej wymowy autor stara się zachować umiar i obiektywizm w ocenach.