Awangarda jest rewolucyjna albo nie ma jej wcale

„Awangarda jest rewolucyjna albo nie ma jej wcale” to obszerna, licząca blisko siedemset stron antologia polskiej poezji awangardowej, obejmująca około stu lat jej historii – od wystąpień futurystów i formistów po autorów debiutujących w XXI wieku. Tom przygotowali Joanna Orska, krytyczka i literaturoznawczyni zajmująca się najnowszą poezją, oraz poeta i tłumacz Andrzej Sosnowski; książkę uzupełniają wstęp i posłowie, w których redaktorzy wyjaśniają założenia wyboru.

Antologia nie jest podręcznikowym przeglądem jednego kierunku. Jej twórcy traktują awangardę jako powracający impuls – skłonność do eksperymentu, zrywania z zastanym językiem i szukania nowych form – który daje o sobie znać w różnych dekadach i u poetów zaliczanych zwykle do odmiennych tradycji. Dzięki temu obok siebie znaleźli się autorzy, których rzadko czyta się razem.

Najwcześniejszą warstwę tomu tworzą poeci dwudziestolecia międzywojennego. Są wśród nich futuryści i formiści: Bruno Jasieński, Anatol Stern, Aleksander Wat, Stanisław Młodożeniec i Tytus Czyżewski, a także przedstawiciele Awangardy Krakowskiej i jej kręgu: Tadeusz Peiper, Julian Przyboś, Jan Brzękowski, Jalu Kurek i Adam Ważyk. Obraz epoki uzupełniają m.in. Stefan Flukowski, Zbigniew Bieńkowski, Stanisław Swen-Czachorowski oraz Debora Vogel.

Drugą dużą grupę stanowią twórcy powojenni, którzy w różny sposób podejmowali i przekształcali doświadczenia poprzedników. W antologii reprezentują ich Tadeusz Różewicz, Miron Białoszewski, Tymoteusz Karpowicz, Witold Wirpsza, Krystyna Miłobędzka, Stanisław Czycz, Marianna Bocian, Rafał Wojaczek, Ryszard Krynicki, Julian Kornhauser, Bohdan Zadura i Jerzy Górzański. Zestawienie to pokazuje, jak rozmaicie rozumiano nowatorstwo: jako pracę w samym języku, jako poezję lingwistyczną, jako zapis mówionej codzienności albo jako gest sprzeciwu wobec oficjalnej mowy.

Trzecia część wyboru dotyczy poezji ostatnich dekad. Pojawiają się w niej Andrzej Sosnowski, Darek Foks, Marcin Sendecki, Adam Wiedemann, Cezary Domarus, Marek K. E. Baczewski, Roman Bromboszcz, Konrad Góra, Kuba Kozioł i Bartek Biedrzycki. Ich obecność służy tezie, że awangardowy sposób myślenia o wierszu nie zakończył się wraz z historycznymi grupami, lecz pozostaje żywą możliwością – także w poezji cybernetycznej, zaangażowanej czy korzystającej z języka mediów.

Ważną cechą wyboru jest również obecność poetek – Debory Vogel, Krystyny Miłobędzkiej i Marianny Bocian – których dorobek długo pozostawał na marginesie opowieści o polskiej awangardzie. Vogel, pisząca także w jidysz, wnosi do tomu perspektywę wielojęzycznego środowiska przedwojennego Lwowa, Miłobędzka – skrajnie oszczędny zapis bliski poezji lingwistycznej.

Antologia pozwala zarazem prześledzić, jak zmieniały się same wyobrażenia o tym, czym jest wiersz nowatorski. Dla futurystów oznaczał on prowokację obyczajową i zabawę zapisem, dla kręgu „Zwrotnicy” – dyscyplinę metafory i wiarę w nowoczesne miasto, dla poetów powojennych – nieufność wobec języka skompromitowanego przez historię i propagandę, a dla autorów najmłodszych często pracę na gotowych tekstach, kodach i komunikatach.

Tom nie zawiera rozbudowanych komentarzy do poszczególnych utworów; rolę przewodnika pełnią teksty redaktorów oraz sam porządek zestawienia, który zachęca do porównań i samodzielnej lektury.

Wstęp wychodzi od znanej przypowieści o automacie szachowym, w którym ruchami lalki kieruje ukryty pod stołem mistrz. Redaktorzy przedstawiają ją w dwóch lustrzanych wersjach: raz wygrywającą lalką jest awangarda, której potajemnie służy tradycja, innym razem odwrotnie. Ten zabieg sygnalizuje główny problem książki – wzajemne uwikłanie nowatorstwa i dziedzictwa oraz trudność jednoznacznego rozdzielenia obu porządków.

W posłowiu rozważany jest paradoks wpisany w samo pojęcie. Awangarda z definicji zwraca się ku teraźniejszości i temu, co nieznane, tymczasem dziś mówi się o niej przede wszystkim jako o zjawisku z długą historią. Autorzy polemizują z powtarzanymi od lat diagnozami o „śmierci eksperymentu” i „końcu awangardy”, przekonując, że jej impuls powraca nieregularnie, lecz wciąż jest literaturze potrzebny.

Tytuł tomu ma charakter programowy i wskazuje, że redaktorów interesuje nie tylko nowatorstwo formalne, ale też związek eksperymentu poetyckiego z krytycznym, niekiedy politycznym nastawieniem wobec rzeczywistości. Jest to wyraźne stanowisko interpretacyjne, które wyznacza kryteria doboru utworów i może być przedmiotem dyskusji – antologia proponuje własną mapę polskiej poezji XX i XXI wieku, a nie neutralny spis nazwisk.

Układ książki pozwala śledzić powinowactwa między poetami różnych pokoleń: od słowotwórczych zabaw futurystów, przez rygor konstrukcji postulowany przez Peipera i Przybosia, po wiersze rozbijające składnię i sięgające po cudze języki u autorów współczesnych. Czytelnik może korzystać z tomu zarówno linearnie, jak i wyrywkowo, wracając do poszczególnych nazwisk.

Ze względu na zakres i liczbę uwzględnionych twórców – blisko czterdziestu – publikacja może służyć jako przewodnik po mniej znanej linii polskiej liryki, często pomijanej w szkolnych i popularnych wyborach wierszy. Przypomina autorów dziś rzadziej czytanych i zestawia ich z poetami o ugruntowanej pozycji.

Książka jest adresowana do czytelników poezji, studentów i wykładowców polonistyki, krytyków oraz wszystkich zainteresowanych historią eksperymentu literackiego w Polsce. Może być lekturą uzupełniającą na zajęciach z literatury XX wieku oraz punktem wyjścia do samodzielnych poszukiwań.