Świat kotów
Wyznania spod szubienicy
Wydawca: Mireki
Zapiski Rudolfa Hössa, komendanta Auschwitz, spisane w krakowskim więzieniu w latach 1946–1947 – dokument sprawcy wymagający krytycznej lektury.
Gdzie kupić: ebook, audiobook
Epub, Mobi, PDF, MP3
„Wyznania spod szubienicy” to wydanie zapisków Rudolfa Hössa, komendanta niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau, sporządzonych w krakowskim więzieniu przy ulicy Montelupich na przełomie 1946 i 1947 roku. Jest to jeden z najważniejszych dokumentów źródłowych pozostawionych przez sprawcę Zagłady – tekst wstrząsający, wymagający od czytelnika krytycznego dystansu i znajomości kontekstu historycznego.
Okoliczności powstania rękopisu są dobrze udokumentowane. Höss, ujęty przez Brytyjczyków wiosną 1946 roku, został w maju wydany władzom polskim i przewieziony samolotem do Warszawy. Po kilku tygodniach spędzonych w więzieniu przy Rakowieckiej trafił do Krakowa, gdzie na proces oczekiwało już ponad stu byłych członków załogi obozu. Władze zdecydowały, że komendant zostanie osądzony osobno, w pierwszej kolejności.
Śledztwo prowadził sędzia Jan Sehn, członek komisji badającej zbrodnie niemieckie, dysponujący rozległą wiedzą o funkcjonowaniu obozu. W wielogodzinnych przesłuchaniach, prowadzonych po niemiecku, uczestniczyli także protokolantka Krystyna Szymańska oraz psychiatra sądowy Stanisław Batawia, późniejszy współtwórca polskiej kryminologii. Śledczych interesowała zarówno rola Hössa w organizacji masowego mordu, jak i jego osobiste motywacje.
Rzeczowy, opanowany sposób prowadzenia rozmów sprawił, że więzień – który miał prawo odmówić zeznań – zaczął mówić coraz obszerniej. Za namową Sehna i Batawii zgodził się uzupełniać zeznania na piśmie w celi. Jesienią 1946 roku powstały w ten sposób charakterystyki kilkunastu esesmanów z załogi Auschwitz, zawierające informacje przydatne w śledztwie.
Ponieważ sędzia nie mógł poświęcić Hössowi całego czasu, uprzedzał go o temacie kolejnego przesłuchania, a ten przygotowywał pisemne opracowania. Dotyczyły one organizacji masowych zabójstw, pracy przymusowej więźniów, obozowych regulaminów oraz powiązań między obozami a urzędami III Rzeszy. Na dostarczonej mapie zaznaczył położenie setek obozów w Niemczech i na terenach okupowanych.
Z czasem Höss zaczął pisać także z własnej inicjatywy – o strukturze i stopniach SS, o poszczególnych instytucjach aparatu terroru i ludziach, z którymi się zetknął. Śledczy zauważyli, że pisanie go uspokaja i skłania do większej otwartości. W ostatnich miesiącach przed procesem spisał obszerną autobiografię, obejmującą dzieciństwo, udział w I wojnie światowej, lata w więzieniu, wstąpienie do SS, służbę w Dachau i Sachsenhausen oraz okres dowodzenia Auschwitz.
W tekście tym autor opisuje budowę i rozbudowę obozu, wprowadzenie cyklonu B, przebieg selekcji i funkcjonowanie komór gazowych oraz krematoriów. Czyni to językiem urzędnika i organizatora, skupionego na „zadaniu” i trudnościach technicznych. Właśnie ten chłodny, biurokratyczny ton jest jednym z najbardziej przejmujących elementów dokumentu.
Osobną warstwę stanowią fragmenty poświęcone życiu prywatnemu autora. Höss pisze o rodzinie mieszkającej w willi tuż przy ogrodzeniu obozu, o żonie i dzieciach, o własnym zamiłowaniu do pracy na roli i do koni. Zestawienie tych sielskich obrazów z opisami zagłady setek tysięcy ludzi pokazuje zdolność sprawcy do całkowitego oddzielenia sfery domowej od służbowej i jest jednym z powodów, dla których tekst bywa przywoływany w rozważaniach o banalności zła.
W zapiskach powraca też wątek posłuszeństwa i wychowania w kulcie autorytetu. Autor wielokrotnie podkreśla, że rozkaz był dla niego rzeczą świętą, a wątpliwości uważał za słabość niegodną esesmana. Czytelnik może prześledzić, jak ideologia, kariera w hierarchicznej organizacji i stopniowe przyzwyczajanie się do przemocy prowadziły do udziału w zbrodni na niespotykaną skalę.
Dla historyków szczególnie cenne są sporządzone przez Hössa charakterystyki przełożonych i podwładnych – m.in. Heinricha Himmlera, Adolfa Eichmanna i członków załogi obozowej – oraz opisy wewnętrznych sporów kompetencyjnych w aparacie SS. Pozwalają one lepiej zrozumieć, jak podejmowano decyzje i jak rozkładała się odpowiedzialność za poszczególne etapy eksterminacji.
Zapiski Hössa były po wojnie wielokrotnie publikowane w Polsce i za granicą oraz szeroko wykorzystywane w procesach zbrodniarzy i w pracach naukowych poświęconych systemowi obozów koncentracyjnych.
Zapiski nie są świadectwem bezstronnym. Höss przedstawia siebie jako wykonawcę rozkazów, człowieka obowiązku pozbawionego osobistej nienawiści, przerzuca odpowiedzialność na przełożonych i podwładnych, a liczne fragmenty zdradzają próbę samousprawiedliwienia. Historycy wskazują też na nieścisłości, zwłaszcza w podawanych liczbach ofiar i datach. Dlatego tekst powinien być czytany w zestawieniu z relacjami ocalałych i ustaleniami badań naukowych.
Mimo tych zastrzeżeń wartość poznawcza źródła jest ogromna. Jest to szczegółowe przyznanie się do zbrodni złożone przez człowieka, który kierował największym ośrodkiem zagłady, i jeden z dowodów pozwalających odtworzyć mechanizm ludobójstwa. Dokument ma również znaczenie jako odpowiedź na próby negowania Holokaustu.
Rozmowy i zapiski stały się ponadto materiałem do refleksji nad psychologią sprawcy. Opinia Stanisława Batawii, który badał Hössa, należy do klasycznych tekstów poświęconych temu, jak przeciętny, zdyscyplinowany funkcjonariusz może stać się organizatorem masowego mordu.
Proces przed Najwyższym Trybunałem Narodowym odbył się w Warszawie w marcu 1947 roku. Höss został skazany na karę śmierci; wyrok wykonano 16 kwietnia 1947 roku na terenie byłego obozu Auschwitz. Krótko przed egzekucją złożył oświadczenie, w którym przyznał się do winy – do tych okoliczności nawiązuje tytuł niniejszej edycji.
Publikacja jest przeznaczona dla dorosłych czytelników zainteresowanych historią II wojny światowej i Zagłady, dla nauczycieli, studentów i badaczy. Ze względu na drastyczność opisów oraz perspektywę narratora nie jest lekturą łatwą; wymaga przygotowania i świadomości, że głos zabiera tu sprawca, a nie świadek czy ofiara.
Wydanie w miękkiej oprawie liczy około trzystu stron.
Dodatkowe informacje
Komentarze i recenzje
Zaloguj się, aby dodać komentarz lub ocenę.
Brak ocen, komentarzy i recenzji.