Paragraf 22

„Paragraf 22” to debiutancka powieść Josepha Hellera, opublikowana w 1961 roku i zaliczana do klasyki amerykańskiej prozy XX wieku. Utrzymana w konwencji czarnego humoru satyra ukazuje bezsens wojny oraz armii jako instytucji i obnaża mechanizmy społeczne, które rządzą się logiką absurdu. Akcja toczy się w czasie II wojny światowej, głównie na fikcyjnej włoskiej wyspie Pianosa, gdzie stacjonuje amerykańska jednostka bombowa.

Bohaterem jest kapitan Yossarian, bombardier przekonany, że wszyscy czyhają na jego życie – zarówno Niemcy, jak i własni dowódcy. Pułkownik Cathcart wciąż podnosi liczbę lotów bojowych wymaganych do zakończenia służby, więc lotnicy nie mają szansy wrócić do domu. Yossarian symuluje chorobę i udaje szaleńca, by uniknąć kolejnych misji, tymczasem otaczają go ludzie, których zachowanie trudno uznać za racjonalne.

Wśród postaci są major Major Major, który przyjmuje podwładnych tylko wtedy, gdy nie ma go w biurze, porucznik Scheisskopf, skupiony wyłącznie na urządzaniu defilad, oraz Milo Minderbinder, traktujący wojnę jak interes i prowadzący przedsiębiorstwo nastawione na zysk. Tytułowy paragraf to biurokratyczny przepis bez ściśle określonej treści: kto boi się śmiertelnie niebezpiecznych lotów, dowodzi tym swojej poczytalności, a więc musi latać dalej.

Narracja nie jest chronologiczna – składa się z epizodów opowiadanych z różnych perspektyw, a czytelnik sam układa kolejność wydarzeń. Powieść jest satyrą na wojskową biurokrację i chciwość, pokazującą wojnę jako źródło ofiar, a nie bohaterów.