Myślenie krytyczne dla chętnych. Przydatnik metodyczny o dylematach współczesności

„Myślenie krytyczne dla chętnych. Przydatnik metodyczny o dylematach współczesności” Mariusza Kalandyka to poradnik dla nauczycieli, którzy chcą na lekcjach rozwijać u uczniów umiejętność samodzielnej, uporządkowanej analizy problemów. Autor jest polonistą i nauczycielem konsultantem, od lat obserwującym kolejne reformy systemu edukacji. Z tej perspektywy pisze o tym, co w szkolnej dydaktyce udaje się wprowadzić w życie, a co pozostaje jedynie zapisem w dokumentach.

Jak wyjaśnia we wstępie, pomysł książki dojrzewał długo. Złożyły się na niego obserwacje stylów nauczania spotykanych w szkołach, rozmowy z wydawcą Piotrem Marciszukiem oraz z profesorem Tadeuszem Gadaczem, autorem publikacji „Myślenie krytyczne w szkole”, do której poradnik nawiązuje. Źródłem było także przekonanie, że nawet najlepsze idee pedagogiczne mają szansę zadziałać tylko wtedy, gdy zostaną przełożone na język codziennej praktyki lekcyjnej.

Publikacja ma dwa zadania. Po pierwsze, przybliża uczniom naturę współczesnej rzeczywistości kulturowej, która wymaga rozumienia tu i teraz, a nie dopiero po latach. Po drugie, podsuwa konkretne pomysły dydaktyczne i metodyczne, pozwalające realizować ten cel na zajęciach z różnych przedmiotów, nie tylko na języku polskim. Na przykładach pokazano, w jaki sposób ćwiczenie myślenia krytycznego może wspierać rozwój młodych ludzi.

Kalandyk wychodzi z założenia, że strategicznym celem szkoły jest kształtowanie trwałych kompetencji, określanych jako kompetencje XXI wieku, a myślenie krytyczne jest ich podstawowym składnikiem. Przypomina, że umiejętność ta została po raz kolejny wpisana do tak zwanego profilu absolwenta przygotowanego przez autorów aktualnej reformy. Książkę traktuje jako poligon, na którym to założenie można sprawdzić w działaniu.

Materiał ułożono w serię przybliżeń skupionych na wybranych dylematach współczesności. Uczniowie mają dzięki nim poznawać nieoczywiste cechy świata, w którym żyją, i jednocześnie trenować techniki rozumienia. Poradnik oferuje narzędzia, które wyglądają na gotowe, ale zostawia nauczycielowi pole wyboru. Stawia wiele pytań i nie podaje do nich odpowiedzi, wskazuje problemy i ścieżki ich analizy, lecz nie sugeruje rozwiązań. Wykorzystuje przy tym rutyny myślenia, czyli powtarzalne schematy pracy z zagadnieniem, znane z dydaktyki nastawionej na uczenie rozumowania.

Autor przyznaje, że takie podejście idzie nieco w poprzek nauczycielskim przyzwyczajeniom, w których lekcja prowadzi do jednej, z góry ustalonej konkluzji. W zamian proponuje zajęcia oparte na dyskusji, ważeniu argumentów i gotowości do pozostawienia sprawy otwartej.

Choć w tytule mowa o chętnych, a w ćwiczeniach biorą udział uczniowie, właściwym adresatem książki jest nauczyciel. To on decyduje, które propozycje wybrać, jak dopasować je do klasy i przedmiotu oraz jak włączyć je w realizację podstawy programowej. Kalandyk zachęca czytelników do testowania opisanych rozwiązań i do dzielenia się wnioskami na temat takiego sposobu organizowania kształcenia.

Poradnik może być przydatny nauczycielom szkół podstawowych i ponadpodstawowych, doradcom metodycznym, wychowawcom oraz studentom kierunków pedagogicznych. Dostarcza zarówno uzasadnienia, dlaczego warto uczyć krytycznego myślenia, jak i materiału do bezpośredniego wykorzystania na lekcji.