Knebel cenzura w prl-u

„Knebel. Cenzura w PRL-u” Błażeja Torańskiego to zbiór 21 rozmów z ludźmi, którzy w swojej pracy zetknęli się z cenzurą. Największym sukcesem cenzury PRL-u było przekonanie społeczeństwa, że właściwie nie istnieje – choć przenikała wszystkie dziedziny życia i dla wielu stała się niemal naturalnym elementem codzienności.

Wśród rozmówców są pisarze, poeci, dziennikarze, filmowcy, kompozytorzy, satyrycy, estradowcy, malarze i rysownicy – m.in. Adam Zagajewski, Kazimierz Orłoś, Krzysztof Zanussi, Ernest Bryll, Grzegorz Królikiewicz, Jan Pietrzak i Andrzej Rosiewicz. Ich doświadczenia obejmują zarówno drobne potyczki, w których próbowali przechytrzyć urzędników, jak i otwarte konfrontacje kończące się zakazem publikacji. Książkę otwiera rozmowa z historykiem cenzury, prof. Zbigniewem Romkiem z Polskiej Akademii Nauk, który ujawnia m.in., że cenzorzy od zawsze znali prawdę o Katyniu i byli szkoleni w wyszukiwaniu aluzji.

Czytelnik dowie się, dlaczego Ernest Bryll musiał zmieniać tekst śpiewogry „Po górach, po chmurach”, gdy donos zasugerował, że monolog diabła jest aluzją do Władysława Gomułki, i dlaczego Zbigniewowi Lwowi-Starowiczowi zdjęto artykuł „Miłość francuska” w związku z wizytą w Polsce prezydenta Charles’a de Gaulle’a. Grzegorz Królikiewicz przekonuje z kolei, że obecność cenzorów paradoksalnie mobilizowała go do pracy.

Głos zabierają także dawni cenzorzy: krakowski cenzor Tomasz Strzyżewski, który w 1977 roku uciekł na Zachód i opublikował tajne zapisy i instrukcje dla cenzorów, oraz dyrektor opolskiej delegatury Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, opowiadający o próbach pogodzenia wiary w Boga z pracą dla komunistycznego systemu. Rozmowy odsłaniają mechanizmy, dzięki którym władza skutecznie zmuszała twórców do ustępstw, a wielu nawet do współpracy.