Fedon

Dwujęzyczne, grecko-polskie wydanie „Fedona” w nowym przekładzie i z nowym komentarzem prof. Ryszarda Legutki. To jeden z najbardziej znanych dialogów Platona i zarazem jeden z najważniejszych tekstów kultury europejskiej poświęconych nieśmiertelności duszy. Należy do średniego okresu twórczości filozofa, podobnie jak „Uczta” i „Państwo”, i zamyka grupę czterech dialogów opisujących ostatnie dni Sokratesa.

Akcja rozgrywa się w 399 roku p.n.e. w ateńskim więzieniu, w ostatnim dniu życia Sokratesa. Tytułowy Fedon z Elidy opowiada Echekratesowi z Fliuntu, pitagorejczykowi, o rozmowie, którą Sokrates odbył z przyjaciółmi przed wypiciem cykuty. Wśród obecnych są między innymi Tebańczycy Simmiasz i Kebes, uczniowie pitagorejczyka Filolaosa, oraz Kriton. Na początku pojawia się także żona Sokratesa, Ksantypa, którą filozof każe odprowadzić do domu, gdy wpada w rozpacz. Egzekucja została odroczona, ponieważ podczas świętej wyprawy na Delos w Atenach nie wykonywano wyroków śmierci.

Sokrates przekonuje rozmówców, że filozofia jest przygotowaniem do śmierci i ćwiczeniem się w umieraniu, a filozof, który przez całe życie uwalnia się od cielesnych pragnień, powinien przyjmować śmierć z nadzieją, a nie z lękiem. Przedstawia kolejne argumenty za nieśmiertelnością duszy: z cykliczności przeciwieństw, z przypomnienia, zgodnie z którym uczenie się jest przypominaniem sobie wiedzy posiadanej przed narodzinami, z pokrewieństwa duszy z tym, co niewidzialne i boskie, oraz z idei życia. Simmiasz porównuje duszę do harmonii liry, która ginie wraz z instrumentem, a Kebes zauważa, że dusza mogłaby przetrwać wiele ciał, a mimo to w końcu przeminąć. Sokrates odpowiada na te zarzuty i przestrzega przed niechęcią do rozumowania. Dialog kończy się opowieścią o losach dusz po śmierci i sceną śmierci Sokratesa, często uznawaną za wyjątkowy dowód literackiego kunsztu Platona. Pojawia się w niej słynna prośba o złożenie koguta w ofierze Asklepiosowi.

Ryszard Legutko (ur. 1949 w Krakowie) jest profesorem filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, specjalistą od filozofii starożytnej i teorii politycznej, tłumaczem i komentatorem „Fedona”, „Eutyfrona” i „Obrony Sokratesa”. Był także senatorem, ministrem edukacji narodowej i posłem do Parlamentu Europejskiego. Jego przekład „Fedona” ukazał się po raz pierwszy w 1995 roku nakładem Wydawnictwa Znak i rozpoczął serię jego tłumaczeń Platona. W nowym wydaniu autor wprowadził poprawki do przekładu, zmienił układ książki i w dużej mierze napisał komentarz od nowa, ponieważ jego spojrzenie na filozofię Platona i interpretację dialogu zmieniło się w ciągu ponad dwudziestu lat. Z dawnego komentarza pozostały jedynie nieliczne fragmenty, dlatego, jak sam podkreśla, jest to w istocie nowa książka. Ostatnią scenę dialogu Legutko odczytuje jako portret Sokratesa-mędrca, człowieka cnotliwego, który dochodzi do mądrości, rozmawiając z przyjaciółmi, w większości niebędącymi filozofami, zgodny z obrazem znanym z „Obrony”, „Eutyfrona” i „Kritona”.

Do platońskiej myśli o filozofii jako ćwiczeniu się w umieraniu nawiązuje Dariusz Karłowicz, który porównuje warszawską tradycję nawiedzania grobów Pańskich w kolejnych kościołach stolicy do filozoficznego ćwiczenia duchowego. Książkę wydano przy wsparciu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.