Education of tomorrow. Organization of school education

Wieloautorska monografia naukowa poświęcona organizacji edukacji szkolnej, przygotowana w ramach cyklu publikacji zatytułowanego „Edukacja jutra”. Pojęcie edukacji jutra zostaje w niej przedstawione jako idea naukowa wyznaczająca kierunek pożądanych zmian zarówno w skali całego systemu oświaty, jak i w codziennej praktyce szkolnej. Autorzy traktują je jako postulat, który powinien zostać przeniesiony do realnego procesu nauczania, wychowania i opieki. Całość otwiera wstęp, w którym zarysowano główne pytania stawiane przez kolejne rozdziały oraz szerszy kontekst społeczny, w jakim funkcjonuje współczesna szkoła.

Punktem wyjścia jest krytyczna ocena sposobu wdrażania reform edukacyjnych, zwłaszcza na przełomie XX i XXI wieku. Wstęp podkreśla, że niedoskonałe mechanizmy wprowadzania zmian powinny skłaniać do kontynuowania i ożywienia badań, w tym badań prowadzonych bezpośrednio w środowisku oświatowym. Edukacja rozumiana jest tu szeroko: obejmuje opiekę i kształcenie człowieka od narodzin aż po starość, poszukiwanie ukrytego potencjału rozwojowego jednostki, rozwijanie jej wrodzonych zdolności i talentów, a także przygotowanie do pełnienia zmieniających się ról społecznych, zawodowych oraz związanych z czasem wolnym.

Wiele uwagi poświęcono samemu pojęciu organizacji, które w naukach społecznych bywa rozumiane na różne sposoby. Wstęp przypomina, że dla socjologów organizacja szkoły oznacza przede wszystkim wspólnotę społeczną wraz z relacjami i więziami między jej członkami. Psychologowie akcentują działania służące poprawie warunków i efektywności pracy, przy jednoczesnym uwzględnieniu zadowolenia pracownika oraz ucznia. Z kolei pedagodzy pracy zwracają uwagę na proces uczenia się, przybierający rozmaite formy i powiązany z doborem ludzi, zarządzaniem nimi, narzędziami pracy oraz infrastrukturą. To wieloaspektowe ujęcie stanowi ramę dla dalszych rozważań.

Osobnym wątkiem jest rola nauczyciela jako osoby, która w edukacji jutra pełni konkretne, choć często ukryte funkcje. Autor wstępu zaznacza, że o rolach nauczyciela mówi się nierzadko w sposób metaforyczny, a dyskusja o ich idealizowaniu lub krytyce ma istotne znaczenie, ponieważ w praktyce szkolnej postawy innowacyjne i twórcze wśród nauczycieli nie występują często. Rozważania te osadzono w szerszej diagnozie przemian społecznych. Przywołano poglądy francuskiego socjologa Alaina Touraine’a na temat słabnącej roli instytucji, które coraz rzadziej nadają sens życiu ludzi i coraz częściej stają się punktami świadczenia usług, także na zasadach komercyjnych, oraz postępującej indywidualizacji i przekształcania się społeczeństwa w zbiorowość konsumentów.

Wstęp omawia również analizy polskiej socjolożki Mirosławy Marody, która zwraca uwagę na ekonomiczny sukces jednostki i państwa, na konkurencyjne wobec niego wartości budujące świat wokół wspólnoty religijnej, etnicznej lub narodowej oraz na możliwość pogodzenia życia we wspólnocie z autonomią i wolnością jednostki. Przywołano także rozważania filozofa i socjologa Jana Sowy o kryzysie kapitalizmu i liberalnej demokracji oraz jego krytykę modeli proponowanych dla Polski: pseudoliberalnej modernizacji polegającej na kopiowaniu rozwiązań infrastrukturalnych krajów bardziej rozwiniętych, neosarmackiego konserwatyzmu szukającego siły w odtwarzaniu kodów kulturowych i politycznych Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz powrotu do idei państwa socjaldemokratycznego związanego z ruchem Solidarności. Na tym tle perspektywy edukacji jutra i organizacji kształcenia szkolnego w najbliższej dekadzie zostają ocenione raczej krytycznie, z podkreśleniem potrzeby dyskusji i praktycznych działań. Autor wstępu zwraca też uwagę na rozdźwięk między deklaracjami a rzeczywistością w obszarze opieki nad dziećmi do lat trzech, edukacji przedszkolnej i szkolnej, pedagogizacji rodziców oraz klerykalizacji życia publicznego w szkołach.

Odwołując się do metaforycznie rozumianej teorii chaosu deterministycznego, wstęp zauważa, że lista rozpoznanych czynników wpływających na przyszłość szkoły jest obszerna, lecz obszar niewiadomych jest prawdopodobnie jeszcze większy. Przypomniano też przysłowie chińskie, zgodnie z którym łatwiej zbudować szkołę jako instytucję, niż zapewnić jej dobrych nauczycieli i stale ją doskonalić.

Część pierwsza tomu dotyczy organizacji systemu edukacji. Znalazły się w niej rozważania o twórczym zarządzaniu szkołą i przywództwie w kierowaniu placówką oświatową, a także tekst o etyce troski w organizacji szkoły. Część druga koncentruje się na roli nauczyciela w edukacji jutra: omawia hierarchię czynników motywacyjnych w zawodzie nauczycielskim, fascynacje i złudzenia towarzyszące drogom nauczania i uczenia się oraz organizację czasu wolnego uczniów szkół podstawowych i średnich.

Część trzecia poświęcona jest aspektom dydaktycznym w kształceniu zintegrowanym. Opisano w niej doświadczenia współczesnych dzieci w kontakcie z przyrodą oraz uwarunkowania edukacji prozdrowotnej, której celem jest kształtowanie racjonalnych nawyków żywieniowych. Część czwarta dotyczy form pomocy dziecku z niepełnosprawnością i jego rodzinie. Rozdziały tej części przedstawiają teoretyczny kontekst wykluczenia społecznego osób z niepełnosprawnością, słabość systemu wsparcia rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnością i jej wpływ na zmiany modelu rodziny, a także istotę terapii zajęciowej i jej zastosowanie w rehabilitacji społecznej.

Ostatnia, piąta część podejmuje temat różnorodności w edukacji jutra. Zawiera rozważania o istocie dialogu w procesie wychowania oraz opis sytuacji edukacyjnej w Szwecji, ze szczególnym uwzględnieniem kształcenia dzieci pochodzących z rodzin o obcym pochodzeniu, przedstawiony zarówno w ujęciu ogólnym, jak i na przykładzie konkretnego przypadku. Wstęp wskazuje, że szwedzka zasada egalitarnej demokracji dopełnia refleksję nad edukacją jutra i organizacją kształcenia szkolnego. Tom zamyka więc perspektywa porównawcza, pozwalająca zestawić polskie dylematy oświatowe z doświadczeniami innego systemu edukacyjnego.