Dzieła mniejsze: traktaty

Chociaż Święty Tomasz jest najbardziej znany ze swoich monumentalnych prac, to spod jego pióra wyszły także krótsze pisma. Tom Dzieła mniejsze: traktaty zawiera pięć z nich: O bycie i istocie, O zasadach natury do brata Sylwestra (oba w nowych tłumaczeniach), Streszczenie teologii (pierwszy pełen polski przekład), O władzy oraz O substancjach czystych. Ich wspólną cechą jest nie tylko relatywna zwięzłość, ale też systematyczny charakter (stąd podtytuł tomu – traktaty). O bycie i istocie (De ente et essentia) św. Tomasz napisał jeszcze w młodości, chcąc sprecyzować podstawowe pojęcia metafizyczne oraz podejmując dyskusję z dziedzictwem Arystotelesa i Awicenny. Dziełko od początku cieszyło się dużym zainteresowaniem, co zaowocowało dużą liczbą rękopisów, wydań i komentarzy. »Mały błąd na początku jest wielki na końcu, jak powiada Filozof w I księdze O niebie. Tymczasem byt i istota są tym, co jest jako pierwsze pojmowane przez intelekt, jak mówi Awicenna na początku swojej Metafizyki. Dlatego – aby nie zdarzyło się pobłądzić z powodu ich nieznajomości – dla usunięcia związanych z nimi trudności należy powiedzieć, co oznacza się nazwami „istota” i „byt”, oraz w jaki sposób znajdują się one w różnych rzeczach, a także w jaki sposób mają się one do intencji logicznych, mianowicie do rodzaju, gatunku i różnicy« – z prologu O bycie i istocie. O zasadach natury do brata Sylwestra (De principiis naturae ad fratrem Sylvestrum) to jedno z dwudziestu sześciu dzieł napisanych przez Akwinatę w odpowiedzi na prośby różnych osób. O bracie Sylwestrze nie mamy skądinąd informacji, być może był współbratem autora z klasztoru św. Jakuba w Paryżu. Tekst należy do wczesnych pism Tomasza i podejmuje podstawowe kwestie metafizyczne odnosząc się w szczególności do myśli Awerroesa.