Czerwone i czarne

„Czerwone i czarne” to najsłynniejsza powieść Stendhala (właściwie Henri Beyle’a, 1783–1842), francuskiego pisarza i eseisty, autora także „Pustelni parmeńskiej” i dzienników z podróży. Wydanie w serii „Biblioteka Literatury Światowej” przynosi klasyczny przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego.

Utwór jest obrazem społeczeństwa francuskiego współczesnego autorowi. Wpleciono w niego historię kariery Juliana Sorela, młodego człowieka z ludu, który pracowicie i systematycznie wspina się po szczeblach drabiny społecznej dzięki trzeźwości graniczącej z wyrachowaniem. Klęskę ponosi wtedy, gdy jedynym motywem jego postępowania staje się gwałtowne, nieopanowane uczucie.

Droga Juliana wiedzie z prowincjonalnego Verrières, gdzie zostaje guwernerem w domu państwa de Rênal, przez seminarium duchowne w Besançon, do Paryża, w którym obejmuje posadę sekretarza markiza de La Mole.

Jak zauważa Krystyna Falicka w „Dziejach literatur europejskich”, schemat fabuły przypomina powieści Balzaka, lecz u Stendhala punkt ciężkości leży nie tyle w badaniu mechanizmów społecznych, ile w ukazywaniu psychiki ambitnej jednostki, walczącej o własną wielkość w świecie pełnym miernoty.

Tworząc postać Sorela, pisarz jako pierwszy, jeszcze przed Proustem, zastosował drobiazgową analizę psychologiczną: pokazuje drobne wzruszenia i niepewności, wahania i dojrzewanie decyzji, obawę oraz wysiłek woli prowadzący do realizacji zamierzeń. Bohater jest obdarzony niezwykłą inteligencją i darem introspekcji.

Wyraźnie określony, praktyczny cel działania odróżnia Juliana od większości bohaterów romantycznych. Równie oryginalne i wykraczające poza konwencje epoki są jego amoralizm i pragmatyzm, podporządkowane zasadzie skuteczności.

Stendhal oparł powieść na autentycznej, opisywanej w ówczesnej prasie historii tragicznie zakończonej kariery syna kowala z okolic Grenoble. Ze względu na śmiałość obyczajową oraz krytykę stosunków społecznych i roli Kościoła katolickiego książka trafiła w 1864 roku na Indeks Ksiąg Zakazanych.