Błoto słodsze niż miód. Głosy komunistycznej Albanii

Reportaż Małgorzaty Rejmer opowiada o Albanii rządzonej przez Envera Hoxhę, dyktatora, który sprawował władzę od zakończenia drugiej wojny światowej do śmierci w 1985 roku. Po kolejnych zerwaniach sojuszy, najpierw z Jugosławią, potem ze Związkiem Radzieckim i wreszcie z Chinami, Hoxha uznał, że jego kraj może stać się samowystarczalną twierdzą komunizmu. Skutkiem była niemal całkowita izolacja państwa od reszty świata.

Autorka oddaje głos ludziom, którzy przeżyli tamte dekady. Rozmawia z dawnymi więźniami politycznymi, zesłańcami, ich dziećmi i wnukami, ale też z osobami, które system wspierały lub po prostu w nim funkcjonowały. Z ich relacji układa wielogłosową opowieść, w której jednostkowe życiorysy składają się na obraz całego społeczeństwa.

Bohaterowie wspominają, jak z dnia na dzień skazywano całe rodziny na zesłanie tylko dlatego, że ktoś miał niewłaściwe pochodzenie albo ośmielił się wyrazić własne zdanie w czterech ścianach domu. Mówią o donosach, wszechobecnej tajnej policji, przesłuchaniach i wyrokach, które obejmowały także krewnych skazanego, przekreślając ich szanse na naukę i pracę.

Książka opisuje krwawo stłumione bunty w obozach pracy oraz tragiczne próby ucieczki z państwa zamienionego w bunkier, którego granic strzeżono równie pilnie od wewnątrz, jak od zewnątrz. Pokazuje codzienność w warunkach niedoboru, propagandy i strachu, a także mechanizmy, dzięki którym reżim przez dziesięciolecia utrzymywał kontrolę nad obywatelami.

W tle indywidualnych historii widać charakterystyczne elementy tamtej rzeczywistości: setki tysięcy betonowych bunkrów rozsianych po całym kraju, zakaz praktyk religijnych oraz przekonanie władz o nieustannym zagrożeniu z zewnątrz, którym uzasadniano kolejne represje.

Rejmer przygląda się również temu, co stało się po upadku systemu. Dawne ofiary i dawni funkcjonariusze mieszkają dziś obok siebie, mijają się na ulicach i wspólnie budują nowe państwo, a rozliczenie przeszłości pozostaje niepełne. Reporterka pyta swoich rozmówców o pamięć, przebaczenie i o to, jak żyć z doświadczeniem, którego wielu wolałoby nie przypominać.

Metoda autorki polega na uważnym słuchaniu i ograniczeniu własnego komentarza. Relacje świadków zostały ułożone tak, by wzajemnie się dopełniały, a tło historyczne pojawia się w zakresie potrzebnym do zrozumienia ich losów. Tytuł nawiązuje do albańskiego powiedzenia wyrażającego przywiązanie do rodzinnej ziemi.

Małgorzata Rejmer, pisarka i reporterka, mieszkała w Albanii przez kilka lat i materiał do książki zbierała na miejscu. Wcześniej opublikowała między innymi reportaż o Rumunii „Bukareszt. Kurz i krew”. „Błoto słodsze niż miód” zostało przełożone na kilka języków.

Tom ukazuje się w serii Sulina, poświęconej Europie Środkowej i Wschodniej oraz Bałkanom. To drugie wydanie książki, przeznaczone dla czytelników zainteresowanych historią najnowszą, doświadczeniem totalitaryzmu i literaturą faktu opartą na świadectwach.