Bieszczady. Gdzie dzwonnica głucha otulona w chmury

„Bieszczady. Gdzie dzwonnica głucha otulona w chmury” Stanisława Krycińskiego to krajoznawczo-historyczna opowieść o części Bieszczadów położonej między pasmem granicznym a doliną Sanu – od jego źródeł aż po Rajskie. Autor przywołuje dzieje dawnych wsi, ich mieszkańców i tragicznych wydarzeń połowy XX wieku, a zarazem zaprasza do wędrówki po terenach, na których przyroda odzyskała dawne siedliska ludzi.

Podczas przymusowych wysiedleń ludności ukraińskiej do Ukraińskiej SRR w latach 1945–1946 deportowano tu niewiele ponad połowę mieszkańców. Ludzie ukrywali się w lasach i uciekali na słowacką stronę. Granicę ze Związkiem Sowieckim wyznaczał wówczas San, więc dostęp do tych terenów był możliwy jedynie od strony Wołkowyi i Cisnej, wąskimi drogami złej jakości. Wysiedlenia utrudniała też ukraińska partyzantka atakująca oddziały wojskowe. W efekcie latem 1947 roku, w ramach akcji „Wisła”, znacznie większe siły Wojska Polskiego wywiozły pozostałych mieszkańców na tak zwane Ziemie Odzyskane, a oddziały UPA zostały rozbite lub zmuszone do opuszczenia regionu. Nikt tu nie pozostał, większość zabudowy spalono lub rozebrano, a życie zaczęło wracać dopiero kilkanaście lat później, wraz z nowymi osadnikami.

Opustoszałe przestrzenie, zawłaszczone przez bujną przyrodę, przyciągają dziś turystów, bo w bieszczadzkich dolinach zachowały się wyraźne ślady wsi istniejących co najmniej od XVI wieku. Autor prowadzi przez Hulskie, Krywe i Tworylne, gdzie można zobaczyć imponujące pozostałości zabudowy dworskiej, ruiny niemieckiej strażnicy i dwa cmentarze. Opisuje doskonale zachowane ślady dawnej wsi w Berehach Górnych z niepowtarzalnym nagrobkiem Hrycia Buchwaka na tamtejszym cmentarzu, a także odsłonięte spod roślinności pozostałości wsi Jaworzec, Łuh i Zawój. Zachęca do wędrówek nie tylko utartymi szlakami, ale i zapomnianymi dolinami, często pozbawionymi ścieżek.

Stanisław Kryciński (ur. 1954), z wykształcenia inżynier chemik, z zamiłowania historyk i krajoznawca, jest autorem wielu publikacji o południowo-wschodnim pograniczu, m.in. „Bieszczady. Tam gdzie diabły, hucuły, Ukraińce”, „Bieszczady. Od Komańczy do Wołosatego”, „Bieszczady. Cierń w wilczej łapie”, „Bieszczady. Morze niepamięci”, „Łemkowszczyzna po obu stronach Karpat”, „Łemkowszczyzna. Czas wojny i pokoju”, „Łemkowszczyzna nieutracona” oraz książek o Pogórzu Przemyskim, w tym „Tajemnice doliny Wiaru” i „Okaleczone pogranicze”.