Zanussi i następcy Protagorasa. Esej o filmie i filozofii

„Zanussi i następcy Protagorasa” Bogusława Pazia to studium związków między filmem a filozofią. Autor analizuje wybrane dzieła Krzysztofa Zanussiego, korzystając z pojęć filozofii klasycznej i kartezjańskiej. Interesuje go sposób, w jaki myśl może kształtować opowieść filmową, a obraz i fabuła mogą uczynić abstrakcyjny problem bardziej uchwytnym. Książka proponuje więc lekturę twórczości reżysera jako miejsca spotkania sztuki z refleksją o człowieku i świecie.

Główna teza monografii dotyczy pierwszeństwa idei i myślenia dyskursywnego wobec obrazu w kinie Zanussiego. Paź nazywa je „kinem idei” i zestawia z twórczością reżyserów, u których obraz pełni inną rolę. Nie chodzi przy tym o pomijanie języka filmu, lecz o pytanie, co nadaje scenom kierunek i sens. Autor szuka w filmach Zanussiego problemów metafizycznych oraz bada, jak zostają one przedstawione za pomocą postaci, dialogów i sytuacji.

Ważnym punktem odniesienia są pojęcia prawdy i dobra, a także opozycja między przekonaniem o istnieniu wartości obiektywnych a relatywizmem poznawczym i moralnym. Tytułowy Protagoras przywołuje tradycję sporu o miarę ludzkiego poznania. Paź odnosi tę debatę do postaw obecnych w świecie filmowym Zanussiego i do określanego przez reżysera mianem „wertykalizmu” zwrotu ku wartościom. Rozważania o sztuce stają się zarazem rozważaniami o podstawach ocen i wyborów bohaterów.

Monografia jest skierowana do czytelników zainteresowanych zarówno twórczością Zanussiego, jak i filozofią filmu. Pozwala śledzić interpretację wybranej filmografii z perspektywy pytań o poznanie, metafizykę i etykę, bez sprowadzania kina do samej ilustracji gotowych twierdzeń.