Wojna Iwana. Życie i śmierć w Armii Czerwonej 1939-1945

Praca brytyjskiej historyczki Catherine Merridale poświęcona doświadczeniu szeregowych żołnierzy Armii Czerwonej w latach 1939–1945. Autorka opisuje wojnę niemiecko-sowiecką nie z perspektywy sztabów i wielkich operacji, lecz zwykłego czerwonoarmisty, zbiorowego „Iwana”, którego losy przez dziesięciolecia przesłaniała oficjalna propaganda.

Książka pokazuje kolejne etapy tego doświadczenia. W pierwszych tygodniach po ataku Niemiec armia ponosi klęski, szerzy się chaos i panika, a setki tysięcy żołnierzy trafiają do niewoli, w której są głodzeni i traktowani z okrucieństwem. Własne dowództwo odpowiada terrorem: rozkaz nr 227, znany pod hasłem „Ani kroku w tył”, skutkuje egzekucjami żołnierzy oskarżonych o tchórzostwo.

Merridale opisuje codzienność frontu: głód, braki w wyposażeniu, strach, alkohol, więzi między towarzyszami broni i oddziaływanie propagandy. Analizuje przełom, jakim był Stalingrad, okupiony ogromnymi stratami, oraz marsz na zachód, podczas którego żołnierze dopuszczali się grabieży, gwałtów i zabójstw ludności cywilnej. Stara się wyjaśnić, co kształtowało ich motywacje i jak sami rozumieli to, w czym uczestniczyli.

Podstawę źródłową stanowią wywiady z ponad dwustu weteranami, pamiętniki i listy żołnierzy oraz odtajnione dokumenty z archiwów wojskowych i NKWD. Dzięki temu autorka zestawia oficjalną wersję wielkiej wojny ojczyźnianej z relacjami jej uczestników.

Publikacja jest uznawana za jedno z ważniejszych opracowań historii społecznej frontu wschodniego. Może zainteresować czytelników zajmujących się II wojną światową, historią Związku Radzieckiego oraz pamięcią o wojnie we współczesnej Rosji. Przekład: Piotr Chojnacki.