Wiersze o śmierci

„Wiersze o śmierci” to kolejna, po „Wierszach politycznych” i „Wierszach miłosnych”, edycja krytyczna twórczości Jana Brzechwy przeznaczonej dla dorosłych czytelników. Utwory wybrano z większości jego tomów poetyckich. Tom przypomina mniej znaną część dorobku autora kojarzonego przede wszystkim z wierszami dla dzieci.

Źródłem wyboru są zbiory: „Oblicza zmyślone” (1926), „Talizmany” (1929), „Trzeci krąg” (1932), „Piołun i obłok” (1935), „Imię wielkości” (1935), „Strofy o planie sześcioletnim” (1951), „Cięte bańki” (1952), „Wiersze wybrane” (1955) i „Liryka mego życia” (1968), a także roczniki „Skamandra” z 1935 i 1937 roku.

Szczególną uwagę poświęcono ostatniemu tomowi poety, „Liryce mego życia”, który ma układ odwrotnie chronologiczny: otwierają go liryki pisane przed śmiercią, a zamykają wiersze młodzieńcze. Czytelnik zaczyna więc od „ostatniego słowa”, czyli tekstów, które można traktować jako próbę rozrachunku i poetycki testament. Powstawały one w czasie, gdy autor chorował na serce.

Według opracowania Brzechwa ujmuje śmierć jako fenomen życia, dlatego jego wyznania nie są przepełnione cierpieniem. Smutek odchodzenia zmienia się w nich w liryczny uśmiech i czułe wspomnienia. Poeta nie monumentalizuje śmierci, lecz pisze o niej ironicznie i dowcipnie. Jego testament poetycki nie zawiera moralnego przesłania, a jedynie krótkie, żartobliwe dyspozycje dotyczące ceremonii pogrzebowej.

Brzechwy nie zajmuje też „życie po życiu” w innym sensie niż przetrwanie w pamięci czytelników lub we wspomnieniach ukochanej. Komentarz wskazuje, że obraz śmierci w tych lirykach zależy od horyzontu aksjologicznego spotkania z nią. Kluczowe są tu umiłowanie poezji oraz bliskie myśli Husserla spojrzenie na ciało i jego przemijanie jako część przyrody.

Na tym tle pojawia się motyw exegi monumentum: twórczy spadek, utrwalony na długo, pomaga poecie zracjonalizować śmierć i ją przyjąć.