Widma Marksa. Stan długu, praca żałoby i nowa Międzynarodówka

Jedna z najważniejszych późnych prac francuskiego filozofa Jacques’a Derridy, uznawana za kluczowy moment jego zwrotu ku problematyce politycznej i etycznej. Książka wyrosła z wykładów wygłoszonych w 1993 roku na konferencji poświęconej przyszłości marksizmu, zorganizowanej wkrótce po rozpadzie Związku Radzieckiego, gdy powszechnie ogłaszano koniec tej tradycji myślowej.

Derrida pyta, w jakim sensie Marks nadal nawiedza współczesne myślenie, mimo że tak wielu uznało go za martwego lub nieaktualnego. Nie próbuje odtwarzać ani bronić dogmatów. Poddaje je dekonstrukcji, a zarazem pokazuje, że duch Marksa zachował zdolność prowokowania pytań o sprawiedliwość, odpowiedzialność i przyszłość. Dziedzictwo nie jest dla niego zamkniętym kanonem, lecz czymś, co wymaga ciągłego odczytywania i wyboru.

Centralnym pojęciem książki jest widmowość: nieobecność, która wciąż oddziałuje, niewypowiedziane dziedzictwo domagające się odpowiedzi. Widmo nie jest ani żywe, ani martwe, ani obecne, ani nieobecne, i właśnie dlatego wymyka się tradycyjnym kategoriom filozoficznym. Autor rozwija ten motyw w dialogu z tekstami Marksa oraz z literaturą, przede wszystkim z Szekspirowskim „Hamletem” i postacią ducha ojca.

Wywód koncentruje się wokół trzech tematów zapowiedzianych w podtytule. Pierwszym jest dług wobec Marksa, rozumiany nie jako bilans ekonomiczny, lecz jako zobowiązanie etyczne, którego nie da się ostatecznie spłacić ani zamknąć. Drugim jest praca żałoby: proces konieczny, by uznać to, co utracone, ale też by otworzyć się na przyszłość, przy czym żałoba nie jest tu jednorazowym aktem, lecz wysiłkiem bez wyraźnego końca.

Trzecim tematem jest nowa Międzynarodówka. Derrida nie ma na myśli instytucji politycznej wzorowanej na dawnych organizacjach, lecz wspólnotę odpowiedzialności i solidarności, która nie opiera się na partii, państwie ani przynależności narodowej i która uwzględnia różnice, niejednorodność oraz niepewność. Refleksji tej towarzyszy krytyczna ocena triumfalizmu, z jakim po 1989 roku ogłaszano ostateczne zwycięstwo liberalnej demokracji i wolnego rynku.

Język książki jest wymagający. Autor posługuje się neologizmami, grą słów, pytaniami pozostawianymi bez odpowiedzi i celowymi zawieszeniami toku myśli, dlatego lektura wymaga skupienia i powrotów do wcześniejszych partii tekstu. W zamian czytelnik otrzymuje jedną z najbardziej wpływowych prób przemyślenia tego, co po upadku realnego socjalizmu pozostało z myśli Marksa i jak można z niej odpowiedzialnie korzystać.

Polskie wydanie jest adresowane do filozofów, politologów, literaturoznawców i studentów nauk humanistycznych, a także do czytelników zainteresowanych współczesną myślą krytyczną. Książka prezentuje stanowisko autora w sporze o aktualność marksizmu i od chwili publikacji sama stała się przedmiotem licznych polemik.