Uwaga, tramwaj! Eseje pantograficzne

Tramwaj może być zwykłym środkiem codziennego dojazdu, ale także świadkiem wydarzeń, które zmieniły miasto. Maciej Robert poświęca mu pięćdziesiąt krótkich esejów. Każdy wychodzi od innego miejsca, pojazdu lub epizodu i prowadzi czytelnika dalej niż do końca linii. Zestawione razem tworzą opowieść o stu pięćdziesięciu latach przemian technologicznych, społecznych i kulturowych. Książka pokazuje, jak historia transportu splata się z historią ludzi, którzy projektowali, prowadzili i codziennie mijali tramwaje.

Podróż rozciąga się od okolic koła podbiegunowego po amazońską dżunglę, od Los Angeles do Lutomierska i od dziewiętnastowiecznego Berlina po współczesny Hongkong. Autor opisuje wagony przewożące poszukiwaczy złota nad Jukonem i kursujące podczas zamieszek w Kalkucie. Przywołuje sieci, które odrodziły się po wojennych zniszczeniach, jak w Hiroszimie, oraz te, po których nie pozostał już ślad w miejskiej komunikacji. Dzięki temu tramwaj okazuje się punktem, z którego można obserwować zarówno rozwój infrastruktury, jak i zmiany w polityce czy życiu zbiorowym.

W esejach pojawiają się również pojazdy o nietypowych zadaniach i niezwykłych losach. Jedne służyły jako dom albo żłobek, inne odprowadzały zmarłych w ostatnią drogę. Są wagony uprowadzone, wymykające się spod kontroli, trafiające do rzeki lub na dach, a obok nich tramwaje stojące u kresu swojej służby. Robert pokazuje, że takie historie mogą mówić o pomysłowości mieszkańców, o miejskiej pamięci i o tym, jak przedmioty codziennego użytku zyskują znaczenie wykraczające poza pierwotną funkcję.

Autor łączy relacje historyczne z tropami literackimi, dziełami sztuki oraz własnymi doświadczeniami. W krótkiej formie potrafi przejść od konkretnego wagonu do biografii człowieka albo do opowieści o całym mieście. Nie układa encyklopedii taboru i tras, lecz zbiór samodzielnych historii, które można czytać po kolei lub wybierać według zainteresowań. Do tekstów Jacek Ambrożewski przygotował projekt graficzny i całostronicowe ilustracje opisywanych pojazdów. Obraz pozwala dostrzec ich formę i detale, dzięki czemu estetyczna strona tramwajów staje się równorzędną częścią tej podróży.