Upadek króla królów. Rewolucja irańska, zwycięstwo teokracji i przekleństwo religijnego nacjonalizmu

Upadek króla królów to historia rewolucji irańskiej, która obaliła monarchię Mohammada Rezy Pahlawiego i doprowadziła do powstania Republiki Islamskiej. Scott Anderson rekonstruuje ostatnie lata rządów szacha, rozwój opozycji oraz działania Stanów Zjednoczonych, których przywódcy długo traktowali Iran jako stabilnego sojusznika w zimnej wojnie. Punktem odniesienia jest przełom lat 1977–1979, gdy pozornie silne państwo w ciągu kilkunastu miesięcy utraciło dotychczasowy porządek polityczny.

Autor opisuje modernizację finansowaną dochodami z ropy, rozbudowę armii i rosnące znaczenie Iranu w strategii Waszyngtonu. Równocześnie pokazuje represje wobec przeciwników władzy, działalność służby SAVAK, nierówności społeczne i niezadowolenie wywołane szybkim tempem zmian. W tych warunkach przeciw monarchii występowali duchowni, liberałowie, nacjonaliści i lewica, choć poszczególne grupy miały odmienne cele i wyobrażenia przyszłego państwa.

Centralnymi postaciami są szach, podejmujący sprzeczne decyzje pod presją narastających protestów, oraz ajatollah Ruhollah Chomeini, który z wygnania budował pozycję symbolicznego przywódcy rewolucji. Anderson śledzi drogę Chomeiniego do przejęcia władzy i sposób, w jaki sojusznicy duchownego zostali stopniowo odsunięci po zwycięstwie powstania. Rewolucja nie była według autora wydarzeniem z góry przesądzonym, lecz wynikiem wielu błędów, zbiegów okoliczności i działań ludzi, którzy nie rozumieli konsekwencji własnych wyborów.

Książka analizuje również politykę administracji Jimmy’ego Cartera. Amerykańscy dyplomaci i doradcy spierali się o skalę kryzysu, poparcie dla monarchy oraz możliwość porozumienia z opozycją. Brak spójnej strategii i niedostateczna wiedza o irańskim społeczeństwie utrudniały reakcję. Następstwa rewolucji, w tym zajęcie ambasady USA i kryzys zakładników, zapoczątkowały długotrwałą konfrontację między oboma państwami.

Anderson opiera narrację na dokumentach, relacjach uczestników i rozmowach z osobami związanymi z dworem, opozycją oraz amerykańską dyplomacją. Łączy historię polityczną z portretami ludzi podejmujących decyzje w warunkach niepewności. Rewolucję irańską przedstawia jako wydarzenie, które stworzyło wpływowy model religijnego nacjonalizmu i trwale zmieniło układ sił na Bliskim Wschodzie.