To nie jest Polska

Książka konceptualna wydana w serii „Linia konceptualna” Korporacji Ha!art, sytuująca się na pograniczu prozy eksperymentalnej i projektu społecznego. Składa się z werbalnych opisów materiałów filmowych: migawek telewizyjnych, klipów z serwisu YouTube, fragmentów programów i filmów fabularnych, które powstały w Polsce w drugiej dekadzie XXI wieku. Zamiast obrazów czytelnik otrzymuje wyłącznie ich słowny zapis.

Punktem wyjścia był wybór nagrań. Autor koncepcji, Piotr Marecki, wyselekcjonował obrazy łatwo rozpoznawalne, wielokrotnie reprodukowane w mediach i silnie kojarzone z tym okresem: marsze i demonstracje, katastrofy, sceny niszczenia symboli oraz inne wydarzenia, które utrwaliły się w zbiorowej pamięci. Dobór nie ma charakteru kroniki ani rankingu, jest raczej zestawem kadrów, które większość odbiorców w Polsce potrafi przywołać z pamięci.

Następnie nagrania trafiły do Reginy Mynarskiej, profesjonalnej audiodeskryptorki, czyli specjalistki zajmującej się przekładem treści wizualnych na słowa z myślą o osobach z niepełnosprawnością wzroku. Przygotowała ona opisy zgodnie z zasadami tworzenia tekstów uniwersalnych, a więc takich, które w założeniu mają być zrozumiałe dla odbiorców na całym świecie, niezależnie od wykształcenia i znajomości kontekstu.

Kluczową cechą tych tekstów jest powstrzymanie się od interpretacji. Opisy zostały celowo pozbawione ocen, ozdobników i komentarza: mówią o tym, co widać w kadrze, jak ubrani są ludzie, co robią, jakie przedmioty i napisy pojawiają się na ekranie, a w nawiasach odnotowują dźwięki słyszalne w tle. Nie podają nazwisk ani nie wyjaśniają, dlaczego dane wydarzenie było ważne.

Trzecim etapem była weryfikacja. Gotowe opisy otrzymała Kamila Albin, konsultantka audiodeskrypcji, która ocenia takie materiały z perspektywy użytkowniczki z niepełnosprawnością wzroku. Jej zadaniem było sprawdzenie, czy tekst rzeczywiście pozwala wyobrazić sobie opisywaną scenę osobie, która nie może jej zobaczyć. Książka jest więc wynikiem współpracy trzech osób pełniących odmienne role: pomysłodawcy, autorki opisów i ich pierwszej odbiorczyni.

Efektem jest próba opisania Polski minionej dekady językiem maksymalnie neutralnym. Sceny, które w debacie publicznej wywoływały gwałtowne spory i były obudowane sprzecznymi komentarzami, zostają tu sprowadzone do tego, co widzialne. Taki zabieg skłania do namysłu nad tym, ile w odbiorze obrazów medialnych pochodzi z samego obrazu, a ile z wiedzy, przekonań i emocji widza. Tytuł można odczytać jako przypomnienie, że opis, podobnie jak nagranie, nie jest tożsamy z rzeczywistością, którą przedstawia.

Zamieszczony w nocie wydawcy fragment pokazuje sposób pisania: krótkie, równoważnikowe zdania rejestrują mglisty dzień, młody las i rozrzucone między drzewami szczątki samolotu, bez nazwania miejsca i okoliczności. Czytelnik rozpoznaje scenę sam albo, jeśli nie zna kontekstu, przyjmuje ją wyłącznie jako obraz. Na tym napięciu między rozpoznaniem a suchym zapisem opiera się lektura całości.

Poszczególne opisy są krótkie i samodzielne, dlatego książkę można czytać po kolei albo wyrywkowo. Zestawione obok siebie tworzą jednak coś w rodzaju albumu bez ilustracji, w którym o charakterze dekady świadczą powtarzające się motywy: tłum, flagi, transparenty, służby porządkowe, studio telewizyjne.

Publikacja wpisuje się w dorobek literatury eksperymentalnej związanej z wydawnictwem Ha!art. Piotr Marecki, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego zajmujący się mediami cyfrowymi i redaktor naczelny oficyny, tworzy między innymi boty, generatory tekstu i utwory oparte na materiale znalezionym; jest też autorem „Polski przydrożnej”. Regina Mynarska, polonistka z wykształcenia, przygotowywała audiodeskrypcje dla muzeów i teatrów oraz prowadzi szkolenia z udostępniania przestrzeni publicznej osobom z niepełnosprawnościami. Kamila Albin, socjolożka, konsultuje audiodeskrypcje do filmów i dzieł sztuki i prowadzi szkolenia dotyczące dostępności kultury dla osób niewidomych.

Książka zwraca jednocześnie uwagę na samą audiodeskrypcję jako praktykę, dzięki której osoby niewidome i słabowidzące mogą korzystać z filmu, teatru czy wystaw. Przeniesienie tej użytkowej formy do literatury pokazuje jej walory: precyzję, oszczędność i dyscyplinę opisu, a zarazem ograniczenia, bo każdy opis wymaga wyboru tego, co zostanie nazwane, a co pominięte.

Liczący 128 stron tom w miękkiej oprawie ze skrzydełkami jest przeznaczony dla czytelników zainteresowanych literaturą konceptualną i eksperymentalną, medioznawstwem, problematyką dostępności oraz najnowszą historią społeczną Polski. Może służyć także jako materiał do zajęć z analizy przekazu wizualnego, edukacji medialnej i twórczego pisania.