Teoria klasy próżniaczej

„Teoria klasy próżniaczej” Thorsteina Veblena (1857–1929), amerykańskiego ekonomisty i socjologa norweskiego pochodzenia, w przekładzie Janiny Frentzel-Zagórskiej, to klasyczne dzieło nauk społecznych opublikowane w 1899 roku i zaliczane do nurtu krytyki kapitalizmu. Książka łączy analizę socjologiczną z wyraźnym zabarwieniem moralnym.

Kluczowe pojęcie „klasy próżniaczej” (leisure class) nie oznacza po prostu grupy ludzi stroniących od pracy. Veblen zalicza do niej tych, którzy nie zajmują się produkcją i nie utrzymują się z pracy, nawet twórczej. Autor bada genezę i cechy tej klasy, dowodząc, że nie jest ona wytworem kapitalizmu, lecz ma odległe, „barbarzyńskie” korzenie, oparte na łupieskiej postawie zawłaszczania, i występuje w całej historii ludzkości.

Veblen analizuje, jak dążenie do wyróżnienia się i potwierdzenia statusu kształtuje obyczaje, modę, gusty estetyczne, sposób spędzania wolnego czasu, a nawet wychowanie i edukację. Pokazuje, że wiele zachowań uznawanych za naturalne lub praktyczne w rzeczywistości służy demonstrowaniu zamożności i dystansu wobec pracy produkcyjnej. Zwraca też uwagę, że taki spektakl stał się możliwy wraz z pojawieniem się mieszczańskiej publiczności, przed którą można się prezentować.

Współczesność charakteryzuje według Veblena „kultura pieniężna”, w której ważną rolę odgrywa ostentacyjna konsumpcja służąca zdobywaniu prestiżu – konsumpcja na pokaz, a nawet konsumpcja „zastępcza”, realizowana w imieniu innych. Wprowadzone przez autora pojęcia, zwłaszcza konsumpcji ostentacyjnej, na trwałe weszły do języka ekonomii i socjologii. Barwny, ironiczny styl sprawia, że książka pozostaje żywym świadectwem socjologii dawnego stylu.