Teodora Wyspiańska. Chłopka od artysty

„Teodora Wyspiańska. Chłopka od artysty” to biografia żony Stanisława Wyspiańskiego napisana przez dziennikarkę Annę Piątkowską. Autorka podejmuje próbę odtworzenia losu kobiety, która w historii literatury i sztuki funkcjonuje głównie jako postać z anegdot i plotek – niemal zawsze opowiadanych przez osoby jej nieżyczliwe.

Teodora Teofila Pytko pochodziła z chłopskiej rodziny spod Tarnowa. Do Krakowa przyjechała za pracą i służyła w domu ciotki Wyspiańskiego, gdzie poznała przyszłego męża. Związek malarza i poety ze służącą, zalegalizowany ślubem w 1900 roku, był dla mieszczańskiego i artystycznego Krakowa skandalem, którego nigdy jej nie wybaczono.

Książka pokazuje, jak wyglądało to małżeństwo od środka. Teodora prowadziła dom, wychowywała dzieci i przez lata opiekowała się mężem chorym na kiłę – chorobę, która stopniowo odbierała mu siły i doprowadziła do przedwczesnej śmierci w 1907 roku. Autorka zwraca uwagę, ile zaradności i wytrwałości wymagała ta codzienność, której współcześni nie chcieli dostrzec.

W oczach otoczenia była intruzem: kobietą bez wykształcenia i ogłady, która nie pasowała do wizerunku żony wielkiego twórcy. Przypisywano jej wulgarność, chciwość i zły wpływ na artystę. Piątkowska zestawia te opinie ze źródłami, pokazując, jak wiele w nich klasowej pogardy i obłudy środowiska Młodej Polski, które chętnie idealizowało wieś na obrazach i w dramatach, lecz nie potrafiło zaakceptować chłopki w salonie.

Jednocześnie biografia przypomina, że sam Wyspiański traktował żonę z szacunkiem i czułością. Wielokrotnie ją portretował – jej wizerunki, zwłaszcza w scenach macierzyństwa, należą do najbardziej znanych dzieł artysty – a dom i dzieci były dla niego ważnym źródłem inspiracji.

Osobny rozdział tej historii stanowią lata po śmierci Wyspiańskiego. Wdowa szybko stała się obiektem ataków; próbowano podważyć jej prawo do opieki nad dziećmi i do zarządzania spuścizną po mężu. Jej ponowne zamążpójście dało przeciwnikom kolejny pretekst do krytyki. Autorka śledzi te spory oraz dalsze, długie życie bohaterki, która przeżyła artystę o pół wieku.

Autorka opisuje też losy dzieci Wyspiańskich i ich relacje z matką, a także spory wokół pamiątek, rękopisów i prac plastycznych pozostawionych przez artystę. Pokazuje, jak w sprawy rodziny włączali się przyjaciele zmarłego, instytucje i prasa, oraz jak bardzo wizerunek wdowy był kształtowany przez ludzi, którzy uważali się za właściwych strażników jego legendy.

Piątkowska korzysta z warsztatu reporterskiego: przegląda archiwa, listy i wspomnienia z epoki, sięga do literatury przedmiotu i rozmawia z badaczami. Nie wybiela Teodory i nie robi z niej świętej – pokazuje kobietę o trudnym charakterze, upartą i nieustępliwą – ale stara się zrozumieć jej odrębność i oddzielić udokumentowane fakty od powtarzanych przez dziesięciolecia legend.

Dzięki temu książka jest nie tylko portretem jednej osoby. To także opowieść o Krakowie przełomu XIX i XX wieku, o mieszczańskiej mentalności, barierach klasowych i położeniu kobiet, których tożsamość sprowadzano do pozycji męża – co symbolicznie wyraża napis „Żona Artysty” na nagrobku bohaterki.

Biografia wpisuje się w nurt publikacji przywracających pamięć o kobietach z ludu i ich niedocenianej roli w dziejach kultury. Stawia pytanie, które powraca w całej narracji: czy Teodora była muzą i partnerką artysty, czy – jak chcieli jego znajomi – jedynie kaprysem inteligenta.

Wydanie w twardej oprawie liczy 360 stron. Książka zainteresuje miłośników biografii, historii obyczajów i epoki Młodej Polski oraz czytelników ciekawych życia prywatnego Stanisława Wyspiańskiego.