Szlakami zesłańców w ZSRS. Wokół doświadczeń represji sowieckich wobec obywateli polskich w czasie drugiej wojny światowej

„Szlakami zesłańców w ZSRS” to monografia historyczna Anny Zapalec, badaczki dziejów II wojny światowej związanej z Uniwersytetem Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Książka dotyczy losów obywateli polskich, którzy w latach wojny zostali poddani represjom władz sowieckich i znaleźli się w głębi Związku Radzieckiego. Prezentowana edycja jest drugim wydaniem pracy.

Podstawą publikacji są badania prowadzone przez autorkę od 2011 roku w Moskwie oraz w wielu regionach Rosji. Zapalec pracowała w tamtejszych archiwach, a jednocześnie podróżowała trasami, którymi niegdyś wywożono Polaków. Dotarła do miejsc, do których trafiali jako jeńcy wojenni, więźniowie łagrów, deportowani osadzeni w specjalnych osiedlach oraz mężczyźni wcieleni do batalionów budowlanych. Dzięki temu pozyskała dokumenty wcześniej niewykorzystywane w studiach nad dziejami ludności polskiej na Wschodzie.

Ważną częścią tych wypraw były spotkania z mieszkańcami odwiedzanych okolic, ludźmi różnych narodowości i różnego pochodzenia. Opowiadali oni o przeszłości swoich stron, wskazywali nieznane lub zapomniane miejsca pamięci związane zarówno z polskimi zesłańcami z XVIII i XIX wieku, jak i z represjami XX stulecia, dzielili się też rodzinnymi historiami. Autorka zaznacza, że pozwoliło jej to nie tylko poszerzyć wiedzę historyczną, lecz także poznać współczesną Rosję w wymiarze lokalnym i regionalnym.

Zakres tematyczny pracy jest szeroki. Obejmuje mechanizmy sowieckiej propagandy i sposób, w jaki władze przedstawiały represjonowanych, organizację systemu przymusu, a także szczegółowe analizy życia codziennego ludzi wyrwanych z domów: warunków mieszkaniowych, pracy, głodu, chorób, relacji z miejscową ludnością i sposobów przetrwania. Zapalec zestawia dokumenty urzędowe z relacjami i wspomnieniami samych zesłańców, co pozwala skonfrontować perspektywę aparatu władzy z doświadczeniem ofiar.

Książka wnosi nowy materiał źródłowy i proponuje podejście interdyscyplinarne. Autorka łączy warsztat historyka z narzędziami psychologii i socjologii, aby opisać nie tylko przebieg wydarzeń, ale też ich skutki dla jednostek i całych zbiorowości, w tym długotrwałe konsekwencje doświadczenia przemocy i wykorzenienia. Poszczególne rozdziały mają charakter studiów skupionych wokół wybranych zagadnień, które razem składają się na wielostronny obraz sowieckich represji.

Osobną wartością publikacji jest wątek pamięci. Autorka pokazuje, co zostało po dawnych obozach, osiedlach i cmentarzach, kto dziś o nie dba i jak o przeszłości mówią potomkowie świadków tamtych wydarzeń.

Monografia ma charakter naukowy, ale dzięki wątkom podróżniczym i reporterskim pozostaje przystępna także dla czytelników spoza środowiska akademickiego. Jest przeznaczona dla historyków, studentów, rodzin dawnych zesłańców oraz wszystkich zainteresowanych losami Polaków na Wschodzie.