Synowie ziemi. Dzieła literackie. Edycja krytyczna. Tom 4

Czwarty tom krytycznej edycji Dzieł literackich Stanisława Przybyszewskiego obejmuje trylogię powieściową „Synowie ziemi”. Pisarz tworzył ją i publikował przez blisko dekadę, a ostatnia część ukazała się w 1911 roku. Długi czas powstawania odbił się na kompozycji utworu: poszczególne części różnią się od siebie, a jego tematyka stopniowo się zmieniała.

Pierwsza część, zatytułowana tak jak cała trylogia, składa się z przedmowy oraz rozdziałów „Malaria”, „Zmierzch” i „Ultima Thule”. Przybyszewski chciał w niej podjąć problem, który nazywał malarią psychiczną: zarazę zawiści, złości i niezaspokojonych ambicji, która niszczy nie tylko życie umysłowe jednostek, lecz także całe społeczeństwo. Ta część zawiera również wspomnienia z życia krakowskiej cyganerii przełomu wieków. Drugą część, „Dzień sądu”, tworzą rozdziały „Lauda Sion”, „U drzwi twoich…”, „Heimarmene” i „Mala noche”. Trzecia, zamykająca całość, nosi tytuł „Zmierzch”. W dwóch ostatnich częściach pisarz aluzyjnie przetworzył epizody swojego związku z Jadwigą Kasprowiczową.

Tom otwiera wstęp historycznoliteracki autorstwa Lidii Kamińskiej. Omawia on okresy życia pisarza w Krakowie, Warszawie i Monachium, fabułę i recepcję trylogii, obraz miasta jako przestrzeni zarażonej malarią, motyw ziemi, nawiązania do mitu o Demeter i Persefonie, muzyczną konstrukcję utworu opartą na lejtmotywach, a także związki powieści z dramatami „Dzień sądu” i „Gody życia”.

Tekst trylogii opracowali Grzegorz P. Bąbiak i Dariusz Dziurzyński. Podstawą edycji jest wydanie Instytutu Wydawniczego „Lektor” z 1923 roku, ostatnie ogłoszone za życia autora; w pracy porównano łącznie dziesięć przekazów tekstu, w tym publikacje w czasopismach i wcześniejsze edycje książkowe. Utwór opatrzono komentarzami w przypisach oraz dodatkiem krytycznym, który zawiera zasady modernizacji tekstu, noty edytorskie do poszczególnych części, rejestr zmian i odmian tekstowych, informacje o dziejach wydań i przekładach trylogii, bibliografię, indeks osób i postaci oraz streszczenie w języku angielskim.

Edycja, przygotowywana przez zespół badaczy pod kierunkiem Gabrieli Matuszek-Stec z Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, ma objąć wszystkie utwory literackie Przybyszewskiego napisane po polsku: poematy prozą, powieści, opowiadania i dramaty wraz z autorskimi wstępami, a także teksty niepublikowane i drobne przekłady. Za życia pisarza próbę wydania jego dzieł zebranych podjął Instytut Wydawniczy „Lektor”, jednak przedsięwzięcie przerwała śmierć autora. Fragmenty zmienione lub pominięte w polskich wersjach utworów, które najpierw ukazały się po niemiecku, przetłumaczono i umieszczono w aparacie krytycznym.