Sto dwadzieścia dni Sodomy, czyli szkoła libertynizmu

„Sto dwadzieścia dni Sodomy, czyli szkoła libertynizmu” to niedokończona powieść Donatiena Alphonse’a François de Sade’a, powstała podczas jego uwięzienia w Vincennes i Bastylii. Akcja rozgrywa się pod koniec panowania Ludwika XIV w odciętym od świata zamku Silling, położonym poza granicami Francji. Izolacja miejsca umożliwia bohaterom ustanowienie własnych reguł i wyłączenie uczestników spod ochrony prawa.

Czterech zamożnych libertynów organizuje czteromiesięczny pobyt w zamku wraz z grupą podporządkowanych im osób. Każdy miesiąc ma odpowiadać kolejnemu etapowi zaplanowanego programu. Cztery narratorki — Duclos, Champville, Martaine i Desgranges — opowiadają historie ze swojego życia, które stają się wzorem dla działań podejmowanych przez gospodarzy. Konstrukcja podporządkowuje narrację ścisłemu porządkowi, katalogowaniu i narastaniu przemocy.

Utwór przedstawia skrajne nadużycia władzy, seksualną przemoc, upokorzenie i zbrodnię. Zamiast tradycyjnej fabuły autor wykorzystuje powtarzalny układ opowieści i zdarzeń, tworząc systematyczny zapis przekraczania norm. Postacie posiadające majątek i pozycję społeczną traktują innych ludzi jako przedmioty, a zamknięta przestrzeń Silling staje się modelem świata pozbawionego zewnętrznej odpowiedzialności.

Powieść można odczytywać jako literackie studium libertynizmu, transgresji i relacji między pożądaniem a dominacją. De Sade konfrontuje czytelnika z pytaniami o granice wolności jednostki, źródła moralności i konsekwencje nieograniczonej władzy. Zarazem tekst jest dokumentem epoki oraz przykładem radykalnej literatury filozoficznej, która celowo narusza konwencje obyczajowe.

Rękopis nie został ukończony ani opublikowany za życia autora. Pierwsza część ma formę bardziej rozwiniętej narracji, natomiast dalsze partie zachowały się przede wszystkim jako rozbudowany plan. Ta nierówność formy jest skutkiem historii powstania dzieła i stanowi ważną cechę jego współczesnych wydań.

Publikacja zawiera treści przeznaczone wyłącznie dla dorosłych odbiorców, w tym opisy przemocy seksualnej, tortur i śmierci. Polskie wydanie w przekładzie Bogdana Banasiaka i Krzysztofa Matuszewskiego ukazało się w twardej oprawie.

Dzieło zajmuje szczególne miejsce w dorobku de Sade’a, obok „Justyny”, „Julietty” i „Filozofii w buduarze”. Jego recepcja obejmuje badania nad historią literatury, filozofią, seksualnością i mechanizmami przemocy. Ze względu na tematykę oraz sposób przedstawienia nie jest to lektura odpowiednia dla osób niepełnoletnich.