Sakiewka i życie

Czy człowiek, który zarabiał na pożyczaniu pieniędzy, mógł liczyć na zbawienie? Jacques Le Goff stawia to pytanie w centrum eseju o średniowiecznym lichwiarzu. Pobieranie odsetek budziło sprzeciw Kościoła, ponieważ pieniądz miał służyć wymianie, a nie sam wytwarzać zysk. Jednocześnie pożyczki były częścią życia gospodarczego: korzystali z nich świeccy i duchowni, mimo że potępiano tych, którzy na nich zarabiali. Autor przygląda się temu napięciu między normą religijną a praktyką społeczną.

Le Goff sięga do tekstów teologów i prawników kościelnych, a także do opowieści służących kaznodziejom za przykłady moralne. Interesuje go nie tylko przepis zabraniający lichwy, lecz również obraz osoby, która go naruszała. W średniowiecznej wyobraźni lichwiarz budził pogardę i lęk przed piekłem, ale jego działalność była zarazem potrzebna tym, którzy pożyczali pieniądze. Tę sprzeczność widać w sposobach przedstawiania grzechu, pokuty i możliwej drogi do ocalenia duszy.

Ważne miejsce zajmuje czyściec. Dawał on nadzieję człowiekowi, którego źródło utrzymania budziło moralne zastrzeżenia, choć nie znosił samego osądu lichwy. Le Goff pokazuje, jak zmiany w religijnym myśleniu towarzyszyły przemianom gospodarczym. Historia jednego zawodu pozwala mu opowiedzieć o stosunku średniowiecznej Europy do pieniądza, czasu, pracy i przyszłości. Lichwiarz, potępiany przez współczesnych, staje się w tej perspektywie także uczestnikiem procesu, z którego później wyrosły nowe formy gospodarki.

„Sakiewka i życie” łączy historię religii z historią gospodarczą oraz badaniem wyobrażeń społecznych. Autor nie opisuje wyłącznie instytucji finansowych: sprawdza, jak ludzie uzasadniali swoje oceny i jak radzili sobie z rozbieżnością między nauczaniem a codziennym działaniem.