Resentyment w strukturze systemów moralnych

Max Scheler napisał „Resentyment w strukturze systemów moralnych” w 1912 roku jako rozprawę z zakresu fenomenologii wartości i psychologii moralnej. Punktem odniesienia jest pojęcie resentymentu wprowadzone do filozoficznej debaty przez Friedricha Nietzschego. Scheler przyjmuje wagę tego odkrycia, lecz nie zgadza się z Nietzscheańską oceną chrześcijaństwa jako moralności zrodzonej z buntu słabych.

Resentyment zostaje opisany jako trwała dyspozycja psychiczna powstająca wtedy, gdy silne emocje nie mogą znaleźć bezpośredniego ujścia. Pragnienie odwetu, zawiść, zazdrość, uraza lub poczucie niemocy nie znikają, lecz zostają wyparte i zaczynają wpływać na sposób oceniania świata. Człowiek nie tylko odrzuca wartości, których nie może osiągnąć, ale może też tworzyć nowe hierarchie, aby własną bezsilność przedstawić jako moralną przewagę.

Autor rozróżnia resentyment od chwilowego gniewu czy otwartej zemsty. O jego znaczeniu decyduje długotrwałość i brak świadomego rozpoznania źródeł. Scheler analizuje warunki społeczne sprzyjające takiej postawie, relacje między grupami oraz sytuacje, w których formalna równość współistnieje z faktycznymi różnicami siły, prestiżu i możliwości działania.

Centralną część rozprawy stanowi spór o moralność chrześcijańską. Scheler przeciwstawia miłość chrześcijańską reaktywnemu odwróceniu wartości. Jego zdaniem autentyczna miłość nie wynika z niemożności osiągnięcia dóbr cenionych przez silniejszych, lecz z pozytywnego ruchu ku drugiej osobie. Broniąc tego stanowiska, zachowuje zarazem krytyczny stosunek do historycznych form moralności, które mogą posługiwać się językiem chrześcijańskim bez realizowania jego wartości.

Scheler kieruje krytykę także ku cywilizacji mieszczańsko-przemysłowej. Bada proces podporządkowywania wartości życia kategoriom użyteczności, wydajności i wymiany. Resentyment może w tym ujęciu kształtować zarówno indywidualne oceny, jak i całe systemy moralne, jeżeli ich hierarchie powstają przez negację tego, czego dana grupa nie potrafi urzeczywistnić.

Rozprawa łączy analizę doświadczenia wewnętrznego z krytyką kultury i teorią wartości. Scheler nie sprowadza ocen moralnych do interesu ani biologicznego popędu, lecz zakłada możliwość rozpoznawania jakości wartości. Pytanie brzmi jednak, czy konkretna ocena odpowiada temu rozpoznaniu, czy jest zniekształcona przez niewyrażone emocje i potrzebę kompensacji.

Książka należy do podstawowych tekstów XX-wiecznej filozofii resentymentu. Pozwala porównać stanowiska Schelera i Nietzschego, a zarazem śledzić mechanizm, w którym bezsilność przekształca się w moralne potępienie. Polski przekład Bogdana Barana udostępnia rozprawę w jej historycznym i terminologicznym kontekście.