Otium cum dignitate, czyli o godziwym spędzaniu czasu wolnego. Szkice z historii idei

Czym różni się czas wolny od czasu, który naprawdę należy do człowieka? Andrzej Waśkiewicz podejmuje to pytanie, sięgając do historii idei, socjologii i literatury. Punktem wyjścia jest pojęcie otium: przestrzeni, z której wykorzystania jednostka nie musi rozliczać się przed społeczeństwem. Autor zestawia je z negotium, czyli sferą obowiązków i pracy, a następnie pyta, kiedy wolność od tych zajęć staje się czymś więcej niż przerwą w codziennej aktywności. Łacińska formuła otium cum dignitate pozwala mu rozważać związek czasu wolnego z godnością, samodzielnością i poczuciem sensu.

Szkice prowadzą przez różne epoki oraz sposoby myślenia o odpoczynku. Wśród punktów odniesienia znajdują się antyczna filozofia i refleksja Arystotelesa, późniejsze wyobrażenia życia godnego obywatela, a także nowoczesne przekonania o pracy, użyteczności i sukcesie. Waśkiewicz przygląda się również postaciom literackim, przez które można zobaczyć odmienne oblicza czasu wolnego: Robinsonowi Crusoe, Obłomowowi i paryskiemu flâneurowi. Ich losy pozwalają postawić pytanie, czy zajęcie wybrane bez zewnętrznego przymusu buduje tożsamość, czy staje się jedynie sposobem na wypełnienie pustych godzin.

Książka pokazuje, że ocena wolnego czasu nigdy nie jest całkiem neutralna. To, co jedna epoka uważa za oznakę godności, inna może uznać za bezczynność; aktywność ceniona przez jednych dla innych pozostaje niewidoczna. Autor omawia między innymi mieszczański kult pracowitości, doświadczenie spaceru po mieście, kontrkulturę kwestionującą przymus produktywności oraz wolontariat jako czas poświęcony innym. Zestawia prywatne pasje z działaniem publicznym i pyta, jakie formy zajęcia dają człowiekowi powód do uzasadnionej dumy.

Ważną częścią wywodu jest napięcie między społecznymi oczekiwaniami a osobistą swobodą. Nawet odpoczynek bywa poddawany ocenie: ma rozwijać, przynosić korzyść lub świadczyć o statusie. Waśkiewicz rozpatruje sytuacje, w których aktywność wybrana dla siebie wymyka się takiej kontroli, ale zachowuje znaczenie dla relacji z innymi. Odwołuje się przy tym do koncepcji Georga Simmla i do rozróżnienia między sposobami uczestniczenia w życiu społecznym.

Otium cum dignitate nie jest poradnikiem organizowania dnia. To zbiór szkiców o historycznych i współczesnych wyobrażeniach dobrego życia, który pomaga uważniej spojrzeć na wartość czasu poza pracą. Czytelnik znajdzie tu pytania o wolność, odpowiedzialność i sens zajęć podejmowanych bez nakazu, a także przykłady pokazujące, jak zmieniały się odpowiedzi na te pytania.