Opozycyjność naukowców. Studia z dziejów Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk w PRL

„Opozycyjność naukowców” Jana Olaszka, wydana przez Instytut Pamięci Narodowej, przybliża trzy wątki z historii środowiska Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk w czasach PRL.

Pierwszy dotyczy specyfiki zaangażowania opozycyjnego Michała Głowińskiego – pisarza i wybitnego badacza nowomowy. Drugi to analiza motywacji, dylematów i praktyk twórców polskiego tamizdatu na przykładzie Romana Zimanda, cenionego znawcy diarystyki i publicysty politycznego. Trzeci wątek dotyczy kulis, przebiegu i odbioru głośnej konferencji „Literatura źle obecna”.

Dzięki odpowiednio dobranym kluczom interpretacyjnym autor odczytuje te trzy pozornie odległe od siebie historie jako spójną całość. Wyłania się z nich obraz IBL jako bezpiecznej przystani dla osób niemile widzianych przez władze, a nawet jako miejsca kształtującego kadry ruchu sprzeciwu wobec reżimu.

Wnioski z książki wykraczają jednak poza dzieje jednej instytucji. W zakończeniu Olaszek wyodrębnia kilka modeli opozycyjności naukowców i w ten sposób zabiera głos w toczącej się od lat debacie o postawach polskiej inteligencji wobec dyktatury komunistycznej. Monografia przedstawia portret uczonych, którzy prowadzili badania nad literaturą w warunkach braku wolności naukowej, artystycznej i politycznej, a zarazem jest refleksją nad różnymi formami oporu w PRL.

Jan Olaszek jest historykiem, pracownikiem Biura Badań Historycznych IPN oraz Instytutu Studiów Politycznych PAN w Warszawie. Zajmuje się dziejami opozycji w PRL i innych krajach bloku sowieckiego, a także drugim obiegiem wydawniczym i samizdatem. Jest autorem monografii m.in. o niezależnym ruchu wydawniczym w Polsce w latach 1976–1989 i o prasie podziemnej „Solidarności”.