Odra, Oderka, Odera

Książka Magdy Piekarskiej jest literackim portretem Odry, złożonym z historii z pogranicza polsko-niemieckiego. Autorka przedstawia rzekę, której od początku nie postrzegano jako pięknej, lecz jako pracowitą i użyteczną – mniej zasobną niż Łaba i nie tak potężną jak Dunaj. Odra żywiła położone nad nią tereny i umożliwiała spław cennych towarów, ale bywała też nieprzewidywalna.

Gdy utrudniała żeglugę, bez wahania zmieniano jej bieg: regulowano koryto, przekopywano nowe odcinki i budowano śluzy. W rezultacie rzeka jest dziś o ponad sto pięćdziesiąt kilometrów krótsza niż przed wiekami. W czasach PRL-u służyła przede wszystkim do transportu węgla, a życie roślin i zwierząt podporządkowano potrzebom przemysłu. Kiedy wydawało się, że ścieki i pył węglowy z barek na zawsze zamienią jej wody w brudną maź, ruch na rzece zamarł, a przyroda zaczęła się odradzać.

W 2022 roku Odrę dotknęła katastrofa ekologiczna, w której zginęło ponad dwieście milionów zamieszkujących ją zwierząt. Jej bezpośrednią przyczyną był toksyczny zakwit złotej algi, rozwijającej się w ciepłej, zasolonej wodzie. Tragedia przysporzyła jednak rzece grono oddanych obrońców.

Autorka podąża za biegiem rzeki również w przeszłość: do czasów młodości Fryderyka Wielkiego, który przeprowadził regulację Odry, oraz do młodości Tadeusza Różewicza, który z poetyckim zacięciem opisał transport przęsła mostu do Szczecina. Piekarska nazywa swoją książkę mozaiką rzecznych opowieści i stara się oddać w niej zmienny nurt Odry – spiętrzonej na jazach i śluzach tam, gdzie człowiek próbował ją okiełznać, i rozlewającej się swobodnie tam, gdzie mu się to nie udało. Z tej opowieści wyłania się obraz nadodrzańskiej przyrody, która mimo wszystko nie została bezpowrotnie utracona.