Odmiany doświadczenia religijnego

William James kieruje uwagę nie na historię kościołów ani systemy dogmatów, lecz na przeżycia ludzi, którzy uznają, że zetknęli się z rzeczywistością religijną. Pyta, co dzieje się w takim doświadczeniu, jak opisuje je sama osoba wierząca i jakie znaczenie nadaje mu we własnym życiu. Zamiast rozstrzygać z góry prawdziwość poszczególnych wyznań, przygląda się świadectwom i ich psychologicznym właściwościom.

Książka wyrasta z cyklu wykładów wygłoszonych w Edynburgu. James rozpoczyna od ustalenia granic tematu oraz od problemu relacji między religią a psychologią. Następnie analizuje poczucie obecności czegoś niewidzialnego i odmienne sposoby reagowania na świat. Zestawia pogodną religijność z doświadczeniem cierpienia i wewnętrznego rozdarcia. Osobne wykłady poświęca przemianie człowieka, w tym nawróceniu, oraz temu, jak wiara może organizować jego postępowanie.

W dalszych częściach autor rozpatruje świętość, jej przejawy i wartość, a także doświadczenia mistyczne. Interesuje go zarówno język, którym ludzie opisują takie stany, jak i ich następstwa. Nie pomija trudnych przykładów, w tym praktyk umartwienia. Pod koniec powraca do pytań filozoficznych i próbuje podsumować, co badanie jednostkowych przeżyć może powiedzieć o religii jako zjawisku ludzkim.

„Odmiany doświadczenia religijnego” łączą perspektywę filozoficzną z psychologiczną. James traktuje bardzo różne formy religijności jako materiał do namysłu, unikając sprowadzenia ich do jednej doktryny. Jego przedmiotem jest przede wszystkim osobiste doświadczenie: wiara przeżywana, opowiadana i wpływająca na decyzje jednostki. Dzięki temu czytelnik śledzi nie katalog wyznań, ale próbę zrozumienia tego, dlaczego ludzie przypisują pewnym wydarzeniom wewnętrznym znaczenie religijne i jak zmieniają one ich sposób widzenia świata.