O Słowianach II. Gościnni barbarzyńcy. Portret przodków

O Słowianach można powiedzieć wiele, choć sporą część tej wiedzy trzeba opatrzyć co najmniej ostrożnością. Właśnie o tym jest ta książka – o tym, co o dawnych Słowianach da się stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, a co może okazać się jedynie narracją snutą przez średniowiecznych autorów. Jej tematem są także stereotypy i oceny – nie współczesne, lecz formułowane przez ludzi średniowiecza.

Autor pokazuje, że Słowianin nie był ani tak straszny, ani tak gościnny, jak go malowano. Przedstawiano go jako dzikiego, synonim barbarzyńcy – podobnie jak wcześniej opisywano Celtów, Germanów, Traków, Daków, Hunów i wiele innych ludów wchodzących w orbitę ośrodków cywilizacji europejskiej. Słowianin miał być groźny, nieokrzesany, brudny, agresywny i krwiożerczy, walczyć w sposób niecywilizowany, wieść proste życie i łatwo znosić niewygody. W końcu sam stał się modelowym barbarzyńcą.

Był też Słowianin gościnny – ale czy oznaczało to działanie altruistyczne? A może w tle kryła się obawa przed karą zsyłaną przez sacrum, a zarazem nadzieja na nagrodę za przestrzeganie prawa gościnności? Herbord, XII-wieczny biograf biskupa Ottona z Bambergu, pisał o Pomorzanach, że o każdej porze goście i domownicy znajdą przygotowany stół. Gościnność wiązała się z taką otwartością, że przybysze z obcych krajów łatwo znajdowali miejsce w słowiańskim społeczeństwie, nawet na jego szczytach, a niewolnik mógł wejść do wspólnoty i żyć jak Słowianin.

Wczesnośredniowieczni Słowianie z pewnością dzielili cechę, którą jedni nazwą anarchicznością, inni brakiem zdolności organizacyjnych, a jeszcze inni – po prostu umiłowaniem wolności. Niektórzy przedkładali śmierć nad niewolę. To właśnie ta cecha najbardziej rzucała się w oczy obserwatorom greckim w VI wieku, arabskim w X i germańsko-łacińskim w XII stuleciu.

Igor D. Górewicz to badacz i popularyzator wczesnego średniowiecza, związany z ruchem rekonstrukcji historycznej. „Gościnni barbarzyńcy” to druga część jego cyklu „O Słowianach”, zabierającego czytelnika w podróż do świata naszych przodków na podstawie relacji źródłowych.