Notatki z podziemia

„Notatki z podziemia” Fiodor Dostojewski opublikował w 1864 roku. Krótka powieść uchodzi za przełom w jego twórczości i za zapowiedź wielkich dzieł późniejszych: „Zbrodni i kary”, „Biesów” oraz „Braci Karamazow”. Ze względu na sposób ujęcia jednostki bywa też uznawana za jeden z tekstów prekursorskich wobec egzystencjalizmu.

Narratorem jest bezimienny, około czterdziestoletni były urzędnik z Petersburga, który odsunął się od ludzi i żyje w dobrowolnej izolacji. Sam nazywa siebie człowiekiem chorym i złym. Jego spowiedź jest pełna sprzeczności: bohater wywyższa się nad otoczenie, a jednocześnie sobą gardzi, pragnie uznania i odpycha każdego, kto mógłby mu je okazać.

Pierwsza część utworu ma charakter filozoficznego monologu. Człowiek z podziemia polemizuje z racjonalistycznymi i utylitarnymi poglądami ówczesnej rosyjskiej inteligencji, która wierzyła, że społeczeństwo da się urządzić według zasad rozumu i korzyści. Przeciwstawia im wolną wolę, która jego zdaniem każe człowiekowi działać nawet wbrew własnemu interesowi, byle tylko zachować niezależność.

W części drugiej narrator wraca do wydarzeń sprzed lat. Opisuje upokarzające spotkanie z dawnymi kolegami oraz znajomość z Lizą, młodą prostytutką, która jako jedyna odpowiada na jego słowa szczerym współczuciem. Bohater nie potrafi przyjąć tej szansy na bliskość i odpłaca dziewczynie okrucieństwem, potwierdzając własną diagnozę.

Dostojewski kreśli portret człowieka wyobcowanego, niezdolnego do relacji, karmiącego się poczuciem krzywdy i chęcią odwetu na świecie, który go nie dostrzega. W jego marzeniach o wielkości, w których widzi siebie jako zwycięskiego wodza i głosiciela nowych idei, widać zarys późniejszych postaci pisarza. Krytycy dostrzegają tu także wczesny opis mechanizmu resentymentu.

Dostojewski napisał tę książkę po powrocie z katorgi i zesłania, gdy sam odszedł od młodzieńczych sympatii dla utopijnego socjalizmu. Spór jego bohatera z wiarą w postęp można więc czytać również jako rozrachunek autora z ideami własnej epoki.

Utwór podejmuje pytania o naturę zła w człowieku, granice rozumu i cenę wolności. Jego forma, czyli nerwowy, zwracający się do wyobrażonych słuchaczy monolog, wywarła duży wpływ na prozę XX wieku.

Niniejsze wydanie w twardej oprawie ukazuje się w serii dzieł wybranych Dostojewskiego, w przekładzie Mariana Leona Kalinowskiego. Tekst poprzedza przedmowa Nadieżdy Michnowiec, która omawia między innymi motyw napoleońskich rojeń bohatera.