Norymberga. Naziści oczami psychiatry

Latem 1945 roku Amerykanie przetrzymują schwytanych przywódców nazistowskich Niemiec w ośrodku o kryptonimie Ashcan w luksemburskim Mondorf-les-Bains. Więźniowie czekają tam na proces przed trybunałem w Norymberdze. Wśród kilkudziesięciu więźniów jest Hermann Göring, który przyjechał z szesnastoma walizkami i czerwonym pudłem na kapelusze. Jest przyzwyczajony do luksusu i uzależniony od parakodeiny, której zapasy strażnicy znaleźli w jego bagażu razem z cyjankiem potasu. Teraz musi się podporządkować więziennemu regulaminowi.

W sierpniu 1945 roku do ośrodka przybywa Douglas M. Kelley, młody psychiatra armii amerykańskiej. Ma czuwać nad stanem psychicznym oskarżonych i potwierdzić, że są zdolni stanąć przed sądem. Stawia sobie jednak także własny cel: chce ustalić, czy ludzie odpowiedzialni za zbrodnie na tak ogromną skalę mają wspólną cechę osobowości, która odróżnia ich od reszty społeczeństwa. Po studiach medycznych Kelley szkolił się na Uniwersytecie Columbia, gdzie został specjalistą od testu plam atramentowych Rorschacha, i był zwolennikiem semantyki ogólnej, przedkładającej rozumowanie nad reakcje emocjonalne. Przez kolejne miesiące bada więźniów właśnie tym testem, a także za pomocą rozmów i innych narzędzi psychologicznych.

Najwięcej uwagi poświęca Göringowi. Między psychiatrą a dumnym, czarującym i skłonnym do manipulacji więźniem nawiązuje się relacja, która z czasem coraz silniej absorbuje lekarza. Autor przedstawia także konflikt Kelleya z więziennym psychologiem Gustave’em Gilbertem, który ponownie przebadał oskarżonych i doszedł do zupełnie innych wniosków. Planowana wspólna publikacja obu badaczy nie doszła do skutku, a każdy z nich wydał własną książkę o oskarżonych.

Kelley uznał, że nazistowscy przywódcy nie byli chorzy psychicznie ani wyjątkowi. Jego zdaniem łączyły ich przede wszystkim ambicja i nieustępliwe dążenie do celu, a ludzi o podobnych cechach można spotkać również w Stanach Zjednoczonych. Ostrzegał, że w sprzyjających warunkach takie skłonności mogą ponownie doprowadzić do zbrodni. Pogląd ten znalazł jednak mniej odbiorców niż teza Gilberta, który przedstawiał oskarżonych jako psychopatów.

Książka śledzi również powojenne losy Kelleya: pracę wykładowcy kryminologii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, współpracę z policją oraz narastające problemy w życiu rodzinnym. Opowieść rozpoczyna się od jego śmierci w 1958 roku, a następnie cofa się do wydarzeń, które do niej doprowadziły. Jack El-Hai oparł reportaż na prywatnych zapiskach, listach i dokumentacji klinicznej psychiatry, udostępnionych mu przez najstarszego syna Kelleya. Powstał w ten sposób portret lekarza, który próbował zrozumieć źródła zła, oraz pytanie o to, na ile jest ono obecne w zwykłych ludziach.