Nirwana

„Nirwana” to obszerna powieść holenderskiego pisarza Tommy’ego Wieringi, opowiadająca o rodzinie, pamięci i odpowiedzialności za przeszłość. W jej centrum stoją dwaj mężczyźni z rodu Ademów: stuletni patriarcha Willem oraz jego wnuk Hugo.

Willem Adema uchodzi w rodzinie za postać niemal pomnikową: wizjonerskiego inżyniera hydrotechnika, któremu bliscy zawdzięczają pozycję i majątek. Jego życiorys jest jednak niejednoznaczny. W czasie II wojny światowej walczył po stronie niemieckiej na froncie wschodnim, w kampanii, której celem były kaukaskie pola naftowe, a w połowie wojny przeszedł do ruchu oporu. Po odbyciu kary więzienia współtworzył przemysł naftowy w Wenezueli, a od lat sześćdziesiątych odgrywał ważną rolę przy wydobyciu na Morzu Północnym.

Hugo Adema jest uznanym malarzem, którego życie stanęło w miejscu, odkąd odeszła od niego Loïs, najważniejsza kobieta w jego życiu i dawna muza. W 2016 roku wraca do posiadłości dziadków, w której się wychował, i postanawia zbadać przeszłość Willema. Chce wiedzieć, czy przejście dziadka na stronę ruchu oporu było aktem przekonania, czy wyrachowania, i co naprawdę robił on na wschodzie.

Relacja obu bohaterów jest złożona. Łączy ich talent, skłonność do samotności i niepowodzenia w miłości, dzieli niemal wszystko inne. Willem uosabia światopogląd skrajnie prawicowy, tradycjonalistyczny i kapitalistyczny, Hugo zaś coraz bardziej zwraca się ku sztuce i medytacji. Czuje się obco zarówno we własnej epoce, jak i wśród konserwatywnych krewnych, a poczucie izolacji pogłębia śmierć Beth, opiekunki, która go wychowała.

Przełomem staje się odnalezienie zaginionych przed laty dzienników dziadka. Rzucają one nowe światło na jego wojenne losy i stają się materiałem do kolejnego projektu artystycznego Hugona, w którym przedstawia on Willema jako zbrodniarza wojennego. W tym samym czasie Loïs wystawia publicznie fotografie, na których uwieczniła Hugona nago, co ten odbiera jako zdradę i uprzedmiotowienie.

Wieringa zestawia w ten sposób dwie sytuacje: artysta, który sam czuje się wykorzystany, sięga po cudzą biografię i wystawia ją na widok publiczny. Jego dzieło okazuje się powrotem do formy, ale prowadzi do nieodwracalnego zerwania z rodziną. Powieść stawia pytania o prawo sztuki do rozliczania przeszłości, o granice lojalności wobec bliskich i o to, na ile można oddzielić osiągnięcia człowieka od jego win.

W tle pojawiają się wielkie tematy XX i XXI wieku: kolaboracja i jej powojenne rozliczenia, potęga przemysłu wydobywczego i jego koszty, napięcie między kultem sukcesu a poszukiwaniem duchowego spokoju, do którego odsyła tytuł. Książka łączy sagę rodzinną z powieścią o artyście i z refleksją historyczną.

Polskie wydanie, liczące 560 stron, ukazało się w przekładzie Alicji Oczko. Zainteresuje czytelników współczesnej prozy europejskiej, zwłaszcza powieści podejmujących temat dziedziczenia winy i rodzinnych przemilczeń.