Nielegalni

Powieść szpiegowska Vincenta V. Severskiego, otwierająca jego cykl o polskim wywiadzie. Autor, piszący pod pseudonimem, był oficerem wywiadu i przez wiele lat pracował za granicą pod przybraną tożsamością. W fabule wykorzystuje znajomość warsztatu służb specjalnych różnych państw, co nadaje książce realistyczny, niemal dokumentalny charakter.

Akcja rozgrywa się współcześnie w Polsce, Szwecji, Rosji, na Białorusi i Ukrainie, a przeplatają ją epizody z czasów II wojny światowej. Tytułowi nielegalni to najgłębiej zakonspirowani agenci, działający za granicą pod fałszywym nazwiskiem i z dorobionym życiorysem, tak zwaną legendą.

Powieść prowadzi równolegle kilka wątków. Konrad, oficer polskiego wywiadu, wraca do Warszawy po nieudanej misji na Bliskim Wschodzie, gdzie po raz kolejny wymknął mu się polski renegat współpracujący z Al-Kaidą. W Szwecji Hans Jorgensen wyszukuje w prasie z pozoru niewinne ogłoszenia, z których odczytuje zaszyfrowane wiadomości. W Mińsku pułkownik miejscowego KGB, dorabiający na przemycie, pada ofiarą napadu.

Plan historyczny przenosi czytelnika do Moskwy w październiku 1939 roku, gdzie kierownictwo NKWD omawia działania wywiadowcze na ziemiach polskich. Echo tamtych decyzji powraca współcześnie: w gabinecie prezesa Instytutu Pamięci Narodowej zjawia się profesor twierdzący, że ma dokumenty rzucające nowe światło na zbrodnię katyńską.

Istotnym tłem jest fikcyjna scena polityczna współczesnej Polski, z prezydentem, za którego plecami rzeczywistą władzę sprawuje wpływowy szef kancelarii. Autor pokazuje, jak interesy polityków wpływają na pracę służb i jak służby próbują zachować niezależność.

Wszystkie te odległe na pozór postaci, miejsca i wydarzenia stopniowo łączą się w jedną intrygę, której stawką są tajemnice stosunków polsko-rosyjskich sięgające lat czterdziestych XX wieku. Severski opisuje metody pracy operacyjnej: werbunek, łączność, obserwację i grę z obcymi wywiadami, w tym działania szwedzkich służb specjalnych.

Obszerna, licząca ponad osiemset stron powieść łączy sensacyjną fabułę z portretem ludzi żyjących w podwójnej tożsamości i z refleksją nad ceną takiej służby. Choć odwołuje się do prawdziwych realniów i wydarzeń historycznych, pozostaje fikcją literacką. Książka stała się podstawą serialu telewizyjnego, a jej bohaterowie powracają w kolejnych tomach cyklu. Niniejsza edycja jest wznowieniem z 2025 roku.