Nie tylko Ulmowie. Historie o Polakach ratujących Żydów na Podlasiu

Paweł Kornacki przedstawia losy Polaków, którzy podczas niemieckiej okupacji ukrywali i ratowali Żydów na Podlasiu, a także historie samych ocalałych, próbujących przetrwać wojnę. Region ten pozostaje na uboczu głównego nurtu badań nad pomocą udzielaną Żydom na ziemiach polskich, dlatego książka ma wypełniać tę lukę i przybliżyć temat szerokiemu gronu czytelników. Część opisanych przypadków była już znana w literaturze naukowej, jednak większość z nich dotąd pozostawała nieznana.

Autor zaczyna od tła wydarzeń: Zagłada na Podlasiu rozpoczęła się po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej, a jej wstępem był pogrom w Białymstoku z końca czerwca 1941 roku. Okupanci zmuszali miejscową ludność do udziału w obławach, a niektórzy mieszkańcy czerpali z tego korzyści. Kornacki nie przedstawia tej rzeczywistości w czarno-białych barwach i pokazuje, że obok pomocy zdarzały się również przypadki wydawania, okradania i zabijania Żydów. Zarazem książka jest hołdem złożonym ludziom, którzy decydowali się ratować prześladowanych; w regionie medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata uhonorowano około stu pięćdziesięciu osób i rodzin.

Wśród przywołanych historii znajduje się opowieść o księdzu Stanisławie Falkowskim z Piekut, który ukrywał Józefa Fajwiszysa, zdobył dla niego dokumenty na inne nazwisko i pracę korepetytora. Opisane zostały też losy Klepadłów z Nowej Wsi, którzy ukrywali Żyda z synem i po aresztowaniu sami zginęli, oraz Stanisława i Bronisławy Jaromińskich z Knyszyna, wychowujących żydowską dziewczynkę Perlę, ochrzczoną jako Regina.

Szczególną uwagę autor poświęca losom żydowskich dzieci i więziom, które często powstawały między nimi a ich polskimi opiekunami. Kilka historii kończy się już po wojnie, gdy uratowane dzieci odbierano przybranym rodzinom, jak chłopca wychowywanego przez Jabłońskich z Jabłoni Kościelnej. Ten wątek zamykają rozważania o powojennym przejmowaniu żydowskich dzieci, w tym poglądy uczestniczącego w tych działaniach Jeszajahu Drucknera, a także informacja, że wiele dzieci nie chciało opuszczać polskich domów.