Neokantyzm. Filozofia społeczna wraz z teorią prawa natury o zmiennej treści

Maria Szyszkowska - poska filozof, polityk, wykładowca akademicki, lewicowa działaczka społeczna, zaangażowana w ruchy pokojowe i równościowe autorka kilkudziesięciu książek i setek drobniejszych publikacji. Jej pierwszą wydaną książką był Neokantyzm, autorka przyznaje zresztą, że uważa się za neokantystkę. W swoim dziele opisuje dzieje myśli kantowskiej poczynając od drugiej połowy XIX wieku po lata 70-te wieku XX. Za inicjatorów ruchu neokantowskiegouważa się wybitnego fizjologa, przyrodnika i filozofa Hermanna Helmholtza, filozofa Otto Liebmanna, który rzucił hasło "powrotu do Kanta" (w dziele "Kant und die Epigonen") oraz Albert Lange, profesor w Marburgu, gdzie w latach późniejszych rozwinęła się cała filozoficzna (neokantowska) Szkoła marburska na czele z takimi uczonymi jak Hermann Cohen i Paul Natorp. Równolegle na Uniw. w Heidelbergu neokantyzm rozwijał W. Windelband. Choć Szkoła marburska w pewnym momencie daleko odeszła od Kanta, to jednak do późnych neokantystów można jeszcze zaliczyć Nicolai Hartmanna, czy autora m.in. Eseju o czlowieku wybitnego humanistę Ernsta Cassirera. Wszelkie meandry myśli po-kantowskiej, zawiłości neokantyzmu, różnice zdań między poszczególnymi uczonymi przedstawia Maria Szyszkowska z niezwykłą starannością i szczegółowością. Co znaczy „powrót do Kanta” dla filozofii społeczeństwa i prawa? Maria Szyszkowska, filozof prawa, ukazuje neokantyzm nie jako jednolitą doktrynę, lecz jako wielonurtowy ruch rozwijający filozofię krytyczną. Szczególne miejsce zajmuje idea prawa natury o zmiennej treści — tworzonego przez rozum w określonych warunkach historycznych i wskazującego ustawodawcy drogę ku prawu sprawiedliwszemu.

Opublikowany w 1970 roku Neokantyzm wywołał zainteresowanie środowiska naukowego w czasach, gdy nurt ten znano w Polsce głównie z negatywnych ocen politycznych, a filozofia prawa była wyrugowana z państwowych uczelni. Rozróżnienia zaproponowane przez Autorkę stały się punktem odniesienia dla późniejszych badaczy; praca jest cytowana i dyskutowana do dziś.

Drugie wydanie, opatrzone nową przedmową Marii Szyszkowskiej, przywraca obiegowi ważny głos w polskich badaniach nad neokantyzmem oraz relacją prawa, wartości i społeczeństwa.