Na tropach Smętka

Jeden z najbardziej znanych reportaży Melchiora Wańkowicza, obok „Ziela na kraterze” i „Bitwy o Monte Cassino” zaliczany do jego najważniejszych książek. Jest relacją z wyprawy, którą pisarz odbył w 1935 roku do ówczesnych Prus Wschodnich, a więc między innymi na tereny dzisiejszej Warmii i Mazur. W podróży, w dużej części odbywanej kajakiem, towarzyszyła mu nastoletnia córka Marta.

Wańkowicz opisuje mieszkańców tych ziem i ich codzienne życie, ze szczególną uwagą przyglądając się ludności polskiego pochodzenia i jej położeniu w państwie niemieckim. Obserwacje z drogi uzupełnia odniesieniami historycznymi i politycznymi, które niekiedy sięgają kilku stuleci wstecz. Tytułowy Smętek, postać zaczerpnięta z literatury, staje się w reportażu symbolem sił działających na szkodę polskości.

Książka była wielokrotnie wznawiana, jednak wydania powojenne poddawano cenzurze i ingerencjom redakcyjnym. Obecna edycja stara się przywrócić pierwotny kształt tekstu oraz pełną, przedwojenną warstwę graficzną. Dodano liczne przypisy i objaśnienia, które przybliżają kontekst historyczny, polityczny i literacki opisywanych zdarzeń, dziś nie zawsze znany i zrozumiały.

Mimo upływu ponad osiemdziesięciu lat reportaż pozostaje ważnym świadectwem epoki i obrazem krainy, która w opisanej postaci już nie istnieje. Jako tekst publicystyczny z lat trzydziestych wyraża perspektywę i oceny autora, ukształtowane przez ówczesne stosunki polsko-niemieckie.