Miłość do wojny

„Miłość do wojny” to esej psychologiczny Jamesa Hillmana, amerykańskiego psychologa i twórcy nurtu zwanego psychologią archetypową. Autor nie pisze historii konfliktów ani traktatu politycznego. Próbuje odpowiedzieć na pytanie, dlaczego wojna, mimo całego zniszczenia, jakie przynosi, od tysięcy lat tak silnie przyciąga ludzką wyobraźnię i dlaczego wciąż powraca.

Hillman wychodzi od spostrzeżenia, które uznaje za paradoks. Osoby uczestniczące w wojnie, zarówno żołnierze, jak i jej ofiary, często opisują ją jako czas wyjątkowo intensywnego poczucia istnienia, wspólnoty i sensu. Według autora nie da się zrozumieć wojny ani jej zapobiegać, jeśli pominie się tę stronę doświadczenia i poprzestanie na potępieniu. Wojna jest dla niego siłą stale obecną w ludzkiej psychice i kulturze, a nie wyjątkowym zakłóceniem normalnego porządku.

Wywód został zbudowany wokół kilku prowokacyjnie sformułowanych tez. Autor rozważa kolejno, w jakim sensie wojna jest zjawiskiem normalnym, czyli trwale wpisanym w dzieje społeczeństw, w jakim jest nieludzka, w jakim bywa przeżywana jako coś wzniosłego, a wreszcie jak ściśle wiąże się z religią i myśleniem w kategoriach absolutnych prawd. Każda z tych tez jest badana z wielu stron i ilustrowana przykładami z różnych epok.

Materiału dostarczają listy i relacje żołnierzy, dokumenty z rozmaitych frontów, prace historyków wojskowości i teoretyków wojny, a także mity, zwłaszcza greckie i rzymskie opowieści o Aresie i Marsie oraz o związku boga wojny z boginią miłości. Hillman odwołuje się również do pisarzy i filozofów, wśród których są Twain, Tołstoj, Kant, Arendt, Foucault i Levinas. Zestawiając tak różne źródła, pokazuje, że fascynacja i odraza wobec wojny występują jednocześnie i wzajemnie się nie znoszą.

Ważnym wątkiem jest krytyka współczesnego sposobu mówienia o konfliktach. Hillman uważa, że język statystyk, strategii i komunikatów prasowych oddala nas od rzeczywistego doświadczenia wojny, a tym samym utrudnia jej zrozumienie. Przeciwstawia mu język mitu, poezji i osobistego świadectwa, który jego zdaniem lepiej oddaje to, co przeżywają ludzie na froncie i ci, którzy czekają na ich powrót. Pisze też o trudnościach żołnierzy wracających do życia w czasie pokoju.

Książka jest napisana językiem eseistycznym, miejscami bardzo osobistym, i nie unika drastycznych opisów. Autor nie proponuje programu politycznego ani prostych rozwiązań. Jego celem jest zmiana sposobu myślenia: uważa, że dopiero wyobraźenie sobie wojny w całej jej złożoności pozwala poważnie zastanawiać się nad pokojem. Niektóre z jego twierdzeń są celowo kontrowersyjne i były przedmiotem polemik.

Publikacja zainteresuje czytelników zajmujących się psychologią głębi, filozofią, kulturoznawstwem i historią konfliktów zbrojnych, a także wszystkich, którzy chcą lepiej zrozumieć źródła przemocy zbiorowej. Jest to lektura wymagająca i niepokojąca, pomyślana jako punkt wyjścia do dyskusji, a nie jako podręcznik.