Mieliśmy w sobie płomień. Polscy ochotnicy w hiszpańskiej wojnie domowej

Jeremi Galdamez Muñoz rekonstruuje historię polskich ochotników, którzy w 1936 roku wyjechali do Hiszpanii, aby bronić Republiki przed rebelią generała Francisco Franco. Wielu z nich trafiło do Brygady imienia Jarosława Dąbrowskiego. Ich udział w wojnie domowej stał się później przedmiotem sprzecznych narracji: od oficjalnego bohaterstwa w Polsce Ludowej po wymazanie lub potępienie po zmianie ustroju.

Książka rozpoczyna się od motywacji ludzi, którzy postanowili opuścić dotychczasowe życie i walczyć w obcym kraju. Wśród dąbrowszczaków byli robotnicy, sportowcy, lekarki, poeci i działacze. Różnili się pochodzeniem oraz doświadczeniem, lecz łączyło ich przekonanie, że hiszpański konflikt jest częścią szerszej walki z faszyzmem. Autor śledzi ich drogę na front, codzienność oddziałów i konsekwencje podjętego wyboru.

Opowieść nie kończy się wraz z klęską Republiki. Kolejny etap stanowi II wojna światowa, gdy część dawnych ochotników weszła do francuskiego ruchu oporu i uczestniczyła w walce z okupacją. Następnie książka przedstawia powroty, emigrację oraz powojenne losy w Polsce. Dąbrowszczacy współtworzyli nowy ustrój, ale niektórzy sami stali się ofiarami stalinowskich represji. Te sprzeczne doświadczenia nie mieszczą się w prostym podziale na bohaterów i sprawców.

Autor korzysta z dokumentów rozproszonych w archiwach i prywatnych zbiorach, odtwarzając indywidualne biografie zamiast ograniczać się do historii organizacji. Dzięki temu wielkie wydarzenia XX wieku są widziane przez decyzje konkretnych osób, ich ideowe zaangażowanie, przyjaźnie, straty i rozczarowania. Ważnym tematem jest także walka o zachowanie godności i własnej wersji historii.

Końcowa część dotyczy pamięci o ochotnikach po 1989 roku. Książka pokazuje, jak zmieniały się oceny ich czynów i jak polityczne potrzeby wpływały na obecność dąbrowszczaków w publicznej opowieści. Zamiast zastępować jedną legendę drugą, reportaż przedstawia wybory bohaterów w ich historycznym kontekście i pozwala zobaczyć ludzi wymykających się późniejszym uproszczeniom.